JAMB UTME - Hausa - 2025

Karin magana "Komai nisan jifa, kasa zai sauka" yana nufin komai yadda aka jefa abu sama ko nesa, dole ne zai sauko kasa a karshe. Ma'anar wannan ita ce: komai yadda mutum ya yi wani abu, ko ya gudu daga gaskiya, ko ya yi wani aiki na ban tsoro, a karshe sakamakon zai zo. Babu abin da zai dawwama har abada ba tare da sakamakonsa ba.

Ana amfani da wannan karin magana a lokacin gargadi. Ana fadin shi ne lokacin da ake so a gargadi mutum cewa duk abin da yake yi, ko rashin adalci ko munafunci ko wani mummunan aiki, sakamakonsa zai same shi a karshe. Yana tunatar da mutum cewa komai nisan gudu, rana ta komo gida.

Sauran zabubbukan ba su dace ba:

• Lokacin bakin ciki - wannan karin magana ba na ta'aziyya ba ne, na gargadi ne.
• Lokacin nasara - ba a yin amfani da shi don murnar nasara.
• Lokacin farin ciki - ba wani abu ne na biki ko nishadi ba.

Tambayar tana neman sanin halin da Umar ke nunawa a makarantarsa. A cikin nassin, an rubuta: "Kullum yana zuwa makaranta da wuri, yana kuma taimaka wa malamansa." Wannan jumla ta nuna kai tsaye cewa Umar yana nuna halin taimako a makaranta - yana taimaka wa malaminsa a cikin ayyukan yau da kullum.

Taimako (helpfulness) ita ce amsar da ta dace. Nassin ya bayyana Umar a matsayin ɗalibi mai biyayya da taimako, wanda ke zuwa makaranta da wuri kuma ke ba da gudummawa ga malamansa.

"Girman kai" (pride/arrogance) ya saɓa wa hoton da nassin ya zana na Umar a matsayin ɗalibi mai tawali'u da himma. "Kasala" (laziness) ya saɓa wa bayyanar cewa yana zuwa makaranta da wuri kullum. "Tawaye" (rebellion/defiance) ba shi da wata alaƙa da halin Umar kamar yadda nassin ya bayyana shi - maimakon haka, yana nuna biyayya da himma.

Kalmar "gajiya" a cikin harshen Hausa tana nufin yanayin jiki ko tunani na rashin karfin ci gaba da aiki bayan dogon lokaci na kokari ko wahala. Idan mutum ya yi aiki sosai kuma jikinsa ya gaji, ana cewa ya ji gajiya.

Bari mu duba zabin ma'anonin:

• Kasala - rashin son yin aiki ko nauyin tashi; wannan na nufin mutum ba ya son aiki ba tare da ya gaji ba.
• Jin dadi - jin ni'ima ko farin ciki; akasin gajiya ne.
• Lura - kallo ko hankaltawa; ba ta da alaka da gajiya.
• Natsuwa - yanayin jin gajiya, rashin karfi, ko kasala bayan dogon aiki; ita ce ainihin ma'anar gajiya.

Ma'anar kalmar gajiya ita ce natsuwa - yanayin rashin karfi da ji na gajiyawa bayan aiki ko wahala.

A cikin nahawun Hausa, "abin aiki" (object) shi ne kalmar da ke karɓar aikin fi'ili - wato abin da aka yi wa wani abu. A jumlar "Sun karanta littafi," akwai abubuwa uku:

• Sun - wakilin suna (pronoun) na mutum na uku jam'i tare da alamar lokaci (they + tense marker) - shi ne mai aiwatar da aiki (subject)
• Karanta - fi'ili (verb), yana nuna aikin da aka yi (reading)
• Littafi - abin aiki (object), yana nuna abin da aka karanta

Littafi (book) ita ce amsar da ta dace domin ita ce kalmar da ke karɓar aikin fi'ilin "karanta." Tambayar "me suka karanta?" amsar ita ce "littafi" - wannan ya tabbatar da cewa littafi shi ne abin aikin jumlar.

"Sun" batun jumla ne (subject), ba abin aiki ba. "Karanta" fi'ili ne (verb), ba abin aiki ba. "Sun karanta" haɗin batun jumla da fi'ili ne, ba abin aiki ba.

"Rubutun Ajami" shi ne tsarin rubuta harshen Hausa da haruffan Larabci (Arabic script). Kalmar "Ajami" ta fito daga Larabci, ma'anarta ita ce "wanda ba Balarabe ba" ko "bako." A tarihi, lokacin da musulunci ya bazu zuwa kasar Hausa, malaman addini sun fara amfani da haruffan Larabci wajen rubuta harshen Hausa, musamman don rubuce-rubuce na addini, wasiƙu, da tarihi.

Rubutun Ajami ya sha bamban da rubutun Larabci na asali saboda an daidaita shi don ya iya rubuta sautukan da ke cikin harshen Hausa amma ba sa cikin Larabci. Misali, an ƙara wasu alamomi don sautuka irin su "ts," "sh," da sauransu. Wannan tsari na rubutu ya kasance a yaɗu tun kafin zuwan turawan mulkin mallaka da rubutun Boko (Latin script).

Saboda haka, Rubutun Larabci shine amsar da ta dace, domin Ajami a asali tsarin amfani da haruffan Larabci ne wajen rubuta harshen Hausa. Ba rubutun Faransanci ba, ba rubutun Yarbanci ba, kuma ba rubutun Turanci ba.

Kalmar "tsangwama" a Hausa tana nufin shiga tsakanin al'amura ko harkokin wani mutum ba tare da an gayyace ka ba - wato tsoma baki ko kutse cikin abin da bai shafe ka ba. Wannan hali na tsangwama yana daidai da ma'anar cin zarafi, domin cin zarafi ya hada da ketare iyaka ko shiga cikin haƙƙin wani ba tare da izini ba.

Bari mu dubi zabubbukan:

• Cin zarafi - ketare iyakar mutum, tsoma baki cikin al'amuran wani, ko daukar haƙƙin da ba naka ba. Wannan ya fi dacewa da ma'anar tsangwama.
• Girman kai - alfahari ko ganin kai a matsayin wanda ya fi kowa. Wannan ba shine ma'anar tsangwama ba.
• Kiyayya - ƙin jinin mutum ko ƙiyayya a zuciya. Ba shine tsangwama ba.
• An kuma sanya kalmar "tsangwama" da kanta a matsayin zabubi, amma ba za a iya bayyana ma'anar kalma da ita kanta ba.

A taƙaice, tsangwama shine tsoma baki cikin abin da bai shafe ka ba, wanda shine nau'i na cin zarafi.

Tatsuniya wani muhimmin bangare ne na al'adar Hausawa. Tana da manufofi da yawa, amma babbar manufarta ita ce koyar da dabi'a - wato tarbiyyar yara da koya musu kyawawan halaye, gaskiya, biyayya, da haƙuri.

Ko da yake tatsuniya tana da nishaɗi a cikinta, ba nishaɗi kaɗai ba ne manufarta. Tatsuniya tana amfani da labari mai daɗi don jan hankalin masu sauraro, musamman yara, sannan ta koya musu darasi game da rayuwa da ɗabi'a. Misali, tatsuniyar da ke nuna yadda maƙaryaci ya sha wahala a ƙarshe tana koyar da muhimmancin gaskiya.

Sauran zaɓuɓɓukan ba su dace ba kwata-kwata: ƙarfafa ƙarya da koya lalaci duk abubuwa ne marasa kyau waɗanda tatsuniya take ƙoƙarin yaƙi, ba ƙarfafawa ba.

A cikin harshen Hausa, kalmomin mallaka (possessive pronouns) suna nuna wanda ya mallaki abu. Jumlar "Littafin ______ ne" tana buƙatar kalmar da ke nuna wanda ya mallaki littafin. Daga cikin zaɓuɓɓukan da aka bayar, nawa ita ce kalmar da ke nuna mallaka kai tsaye.

"Nawa" tana nufin "mine" a Turanci - tana nuna cewa abu na mai magana ne. Jumlar za ta kasance "Littafin nawa ne" (The book is mine), wanda ke nuna mallaka a sarari.

Sauran zaɓuɓɓukan ba su nuna mallaka a wannan mahallin ba:

• "SU" wakilin suna ne na jam'i (they/them), ba kalmar mallaka ba ce
• "shi" wakilin suna ne na namiji (he/him), yana nuna mutum ba mallaka ba
• "ka" wakilin suna ne na mutum na biyu namiji (you, masculine), ba kalmar mallaka ba ce a wannan tsarin jumla

A cikin nahawun Hausa, kalmomin mallaka sun haɗa da: nawa (mine), naka/naki (yours), nasa/nata (his/hers), namu (ours), naku (yours, plural), da nasu (theirs).

'ya' ba suna ba ne; shi ne ɗan aiki (mai nuna wanda ya aikata abu).

Kalmar "madalla" a Hausa kalma ce da ake amfani da ita don yaba wa mutum ko nuna gamsuwa da aikin da ya yi. Tana nufin yabo - wato "ka yi kyau," "nagari," ko "ai ka yi aiki sosai."

Lokacin da ka ce wa mutum "madalla," kana yaba masa ne don wani abu mai kyau da ya yi. Misali: "Madalla, ka yi jarrabawa sosai" - wannan yabo ne ga nasarar da mutumin ya samu.

Bari mu dubi bambancin da ke tsakanin zabubbukan:

• Yabo - nuna gamsuwa da kyawawan ayyukan mutum. Wannan shine ma'anar "madalla."
• Godiya - nuna godiyar wani alheri da aka yi maka. Ana nuna godiya da kalmomi kamar "nagode" ko "na gode."
• Tuna - tunawa da wani abu. Ba shi da alaka da "madalla."
• Zargi - sukar wani ko nuna rashin gamsuwa. Wannan akasin ma'anar "madalla" ne.

Kalmomi masu ma'anar kusanci (synonyms) su ne kalmomin da ke da ma'ana iri ɗaya ko kusa da juna. Tambayar tana neman nau'in kalmomin da ke da irin wannan alaƙa.

Daga cikin zaɓuɓɓukan da aka bayar:

• Gida - Gari: Gida wuri ne da mutum ke zaune; gari birni ne ko ƙauye. Ba su da ma'ana iri ɗaya.
• Tsoho - Yaro: Waɗannan kalmomi ne masu ma'anar saɓani (antonyms) - tsoho yana nufin babba mai shekaru, yaro kuma ƙarami ne.
• Gida - Daki: Dukansu suna nufin wurin zama. Gida shi ne ginin da mutum ke zaune a ciki, ɗaki kuma ƙaramin bangare ne na gida ko wurin kwana. Ma'anarsu ta yi kusa da juna sosai - dukansu suna nuna wurin zama.
• Kasuwa - Gona: Kasuwa wurin saye da sayarwa ce; gona wurin noma ce. Ba su da ma'ana iri ɗaya.

Don haka, Gida da Daki su ne kalmomi masu ma'anar kusanci, domin dukansu suna da alaƙa da wurin zama da masauki.

Karin maganar da aka bayar ita ce: "Hannu ɗaya baya ɗaukar jinka." Kalma-kalma, yana nufin hannu ɗaya ba zai iya ɗaga nauyin jinka (bundle of thatch/grass for roofing) ba.

Ma'anar wannan karin magana ita ce a taimaka wa juna. Jinka nauyi ne da mutum ɗaya ba zai iya ɗauka shi kaɗai ba - sai a haɗa hannu biyu ko fiye. Haka nan a rayuwa, akwai ayyuka da matsaloli da mutum ɗaya ba zai iya magance su shi kaɗai ba - sai an haɗa ƙarfi, an taimaka wa juna.

Karin maganar yana koyar da muhimmancin haɗin kai da taimakon juna (cooperation) a cikin al'umma. Ba wanda zai yi komai shi kaɗai; ana buƙatar juna don ci gaban al'umma.

Sauran zaɓuɓɓukan ba su da alaƙa da saƙon karin maganar: "a zauna lafiya" game da zaman lafiya ne; "a yi sauri" game da gaggawa; "a ci gaba da karatu" game da ilimi - babu ɗayansu da ya shafi taimakon juna.

Adabin baka (oral literature) shine nau'in adabin da ake yadawa ta hanyar baki - daga mutum zuwa mutum, daga zamani zuwa zamani, ba tare da rubuta shi ba. Ya hada da tatsuniya, karin magana, zambo, waka, almara, da sauransu.

Daga cikin zabubbukan da aka bayar:

• Tatsuniya - labari ne da ake ba da shi ta baki a lokacin dare. Bangare ne na adabin baka.
• Zambo - nau'in wasan baki ne da ake yi don raha ko zargi. Bangare ne na adabin baka.
• Karin magana - gajeren zancen da ke dauke da hikima, ana yadawa ta baki. Bangare ne na adabin baka.
• Rubutacciyar waka - wannan waka ce da aka rubuta, ba wanda ake yadawa ta baki ba. Tana cikin adabin rubuce-rubuce (written literature), ba adabin baka ba.

Saboda haka, rubutacciyar waka ita ce ba ta shafi adabin baka ba. Kalmar "rubutacciya" da kanta tana nuna cewa an rubuta ta, wanda ya saba wa yanayin adabin baka (wanda ke yadawa ta hanyar magana da ji).

A nahawun Hausa, wakilai suna (pronouns) suna kasu zuwa gida biyu dangane da adadi:

• Mufuradi (singular) - kalmomin da ke nuna mutum guda daya.
• Jam'i (plural) - kalmomin da ke nuna mutane fiye da daya.

Bari mu duba zabin kalmomi:

• Su - wakilin suna na jam'i (3rd person plural: "they"). Yana nuna mutane da yawa.
• Ta - wakilin suna na mufuradi (3rd person singular feminine: "she").
• Shi - wakilin suna na mufuradi (3rd person singular masculine: "he").
• Ya - alamar fi'ili na mufuradi (3rd person singular masculine subject marker).

Daga cikin wadannan kalmomi, "Su" ita ce kadai kalmar da ke nuna jam'i (plural), domin tana wakiltar mutane fiye da daya. Sauran duka na mufuradi ne.

Tambayar tana neman kalmar da ke nuna wurin da abin ke faruwa (locative/adverbial of place) a cikin jimlar: "Yara suna wasa a filin makaranta."

Bari mu nazarci kowane ɓangare na jimlar:

• Yara - suna ne (noun), shi ne batun jimla (subject) - wato su ne masu yin aikin.
• Suna wasa - fi'ili ne (verb phrase) da ke nuna aikin da ake yi - wato wasa.
• A - harafin da ke nuna wuri, amma shi kaɗai ba ya cika nuna wurin.
• Filin makaranta - wannan shi ne wurin da aikin wasa ke faruwa. "Filin makaranta" (school field) yana amsa tambayar "A ina?" (Where?).

Don haka, filin makaranta ita ce kalmar da ke nuna wurin da abin ke faruwa. A nahawun Hausa, wurin faruwar abu (adverbial of place) shi ne ɓangaren jimla da ke amsa tambayar "a ina?" Idan aka yi tambayar "A ina yara suke wasa?" amsar ita ce "a filin makaranta."

A nahawun Hausa, jimla tana da sassa biyu na asali:

• Taken magana (subject) - bangaren da ake magana a kai.
• Bayanin magana (predicate) - bangaren da ke bayar da bayani game da taken magana.

A cikin jimlar "Gidan nan babba ne":

• Taken magana: "Gidan nan" (wannan gidan) - shi ne abin da ake magana a kansa.
• Bayanin magana: "babba ne" - shi ne bangaren da ke bayyana yadda gidan yake, wato babba ne.

Tambayar ta nemi a gano bayanin magana. Bayanin magana shi ne "babba ne" (wanda aka rubuta a matsayin "Babbane" a cikin zabin). Shi ke gaya mana cewa gidan babba ne - yana ba da siffa ga taken magana.

Tatsuniya a adabin Hausa tana da nau'ikan daban-daban. Masana adabin Hausa sun rarraba tatsuniya zuwa manyan nau'i biyu:

• Kwakwalwa (intellectual/wisdom tales) - waɗannan tatsuniyoyi ne da suke buƙatar tunani da hikima don fahimtar saƙonsu. Sun haɗa da tatsuniyoyin da ke gwada hazaƙar masu sauraro, kamar kacici-kacici (riddles) da tatsuniyoyin da ke ƙunshi matsaloli da mafitarsu.
• Almara (fictional/imaginative tales) - waɗannan tatsuniyoyi ne na ƙirƙira waɗanda ke amfani da dabbobi, aljanu, da halitta na almara don isar da saƙo. Misali, tatsuniyar Gizo (spider) wacce ta shahara a adabin Hausa ta shiga cikin wannan nau'i.

Don haka, nau'ikan labari na tatsuniya su ne kwakwalwa da almara.

Sauran zaɓuɓɓukan ba su dace ba: "zamani da tarihi" nau'ikan waƙa ne ba tatsuniya ba; "al'amura da abubuwa" ba takamaiman rarrabawa ba ne; "wasanni da waƙa" kuma sun bambanta da tatsuniya a matsayin nau'ikan adabin baka daban.

Tambayar tana neman kalmar da ke nuna wurin da ake zuwa, wato inda mutum zai je - makasudin tafiya (destination).

Daga cikin zabubbukan da aka bayar:

• Kasuwa - wannan suna ne (noun) da ke nuna wuri, wato wurin da ake zuwa don saye da sayarwa. Ita ce kalmar da ke nuna wurin da ake zuwa.
• Dawo - fi'ili ne (verb) ma'ana "ka komo" ko "ka dawo." Ba ya nuna wuri ba, yana nuna aikin komowa.
• Zauna - fi'ili ne ma'ana "ka zauna" ko "ka daina tashi." Ba ya nuna wuri.
• Tafi - fi'ili ne ma'ana "ka tafi" ko "ka yi tafiya." Yana nuna aikin tafiya ne, amma ba ya nuna takamaiman wurin da ake zuwa.

A nahawun Hausa, kalmomin wuri (sunayen wuri) su ne wadanda ke nuna inda mutum yake ko inda zai je. Kasuwa ita ce kadai kalma a cikin zabubbukan da ke nuna takamaiman wuri - wurin da ake zuwa.

A nahawun Hausa, kowane wakilin suna (pronoun) yana da alamar ci gaba (continuous/progressive marker) da ake sanyawa tsakanin wakilin suna da fi'ili (verb). Ga wakilin suna "mu" (mu = we/namu), alamar ci gaba ita ce na.

Misalai na alamomin ci gaba:

• Ni + na = ina (I am doing)
• Mu + na = muna (We are doing)
• Su + na = suna (They are doing)

Saboda haka, jimlar da aka cika ta zama: "Muna cin abinci" - ma'ana "Muna cin abinci" (We are eating food). Kalmar "na" ita ce alamar ci gaba da ta dace da wakilin suna "mu" a cikin siga mai ci gaba (continuous tense).

A al'adar Hausawa, bukukuwan aure suna da nau'ikan waƙoƙi daban-daban da ake rerawa don bikin. Tambayar tana neman sanin irin waƙar da ake rerawa a lokacin bukukuwan aure.

Amsar ita ce waƙar taya murna. A bukukuwan aure na Hausa, waƙoƙin taya murna (congratulatory songs) su ne waƙoƙin da ake rerawa don taya sabuwar ma'aurata murna, don yi musu fatan alheri, da nuna farin ciki da wannan sabon haɗin gwiwa.

Banbancin da sauran zaɓuɓɓuka:

• Waƙar soyayya - ko da yake soyayya tana da alaƙa da aure, waƙar soyayya ta bambanta da waƙar bikin aure. Waƙar soyayya game da jin daɗin soyayya ce gaba ɗaya, ba ta keɓe ga bikin aure ba.
• Waƙar yankan rago da waƙar daka shinkafa - waɗannan waƙoƙin aiki ne da ake yi a lokutan ayyuka na musamman, ba bukukuwan aure ba.

Tambayar tana gwada fahimtar nau'ikan kalmomi a nahawun Hausa. Jimlar da aka bayar ita ce: "Yaro ya gudu." Ana neman kalmar da ke aiki a matsayin sunan aiki (verb).

"Sunan aiki" a nahawun Hausa shi ne kalmar da ke nuna abin da batun jimla (subject) yake yi - wato fi'ili (verb). Bari mu nazarci kowace kalma:

• Yaro - suna ne (noun), shi ne batun jimla - wato wanda ke yin aikin.
• Ya - harafin alaƙa ne (pronoun/tense marker) da ke haɗa batun jimla da aikin. Ba shi ne fi'ilin ba, alamar lokaci ce kawai.
• Gudu - wannan shi ne sunan aiki (verb/fi'ili). Yana nuna aikin da yaro ya yi - wato gudu (running). Shi ne ke amsa tambayar "menene yaro ya yi?"

Don haka, gudu ita ce kalmar da ke aiki a matsayin sunan aiki a cikin jimlar, domin ita ce ke nuna aikin da batun jimla ya aiwatar.

A nahawun Hausa, jimla mai suna (noun phrase) ita ce gungun kalmomi da suka hada da suna tare da siffofinsa ko bayananshi wadanda suke aiki tare a matsayin suna guda daya a cikin jimla.

A cikin jimlar "Yarinya mai kyau ce":

• Yarinya - ita ce sunan (noun) da ke cibiyar jimla mai suna.
• Mai kyau - sifa ce (adjective/qualifier) da ke bayyana yarinya.
• Ce - kalmar tabbatarwa ce (copula) wadda ba ta daga cikin jimla mai suna ba.

Saboda haka, jimla mai sunan a cikin wannan jimlar ita ce "Yarinya mai kyau" - wato sunan tare da siffarsa. Sunan kadai "Yarinya" ba ya cika jimla mai sunan ba domin siffar "mai kyau" tana cikin jimlar. "Ce" kuma kalma ce ta daban da ke tabbatar da jimlar gaba daya.

A cikin nahawun Hausa, "mai aiwatar da aiki" shi ne batun jumla (subject) - wato wanda ke aikata abin da fi'ili (verb) ke faɗa. A jumlar "Mu tafi gida," akwai abubuwa uku:

• Mu - wakilin suna (pronoun) na mutum na farko jam'i, yana nuna waɗanda za su yi aikin - shi ne mai aiwatar da aikin
• Tafi - fi'ili (verb), yana nuna aikin da za a yi (tafiya/zuwa)
• Gida - karin bayani na wuri (adverbial of place), yana nuna inda za a tafi

Mu ita ce amsar da ta dace domin ita ce kalmar da ke nuna mai aiwatar da aikin - wato wanda ke tafiya. Ko da yake jumlar na iya zama umarni (imperative) ko roƙo, "Mu" har yanzu ita ce kalmar da ke gano wanda za ya yi aikin tafiya.

"Tafi" fi'ili ne (verb), ba mai aiwatarwa ba. "Gida" karin bayani ne na wuri. "Ba wata" ba ta cikin wannan jumla ko kaɗan.

A nahawun Hausa, jimloli suna kasu zuwa nau'o'i dangane da tsarinsu:

• Jimla mai sauki (simple sentence) - jimla ce da ke dauke da fi'ili guda daya da taken magana guda daya. Ba ta da rassa ko hadaddiyar tunani.
• Jimla mai rassa (compound sentence) - jimla ce da ta hada jimloli biyu ko fiye da hanyar amfani da kalmomin hadawa kamar "amma", "kuma", "ko".
• Jimla mai tarin bayanai (complex sentence) - jimla ce da ke da babbar jimla da karamar jimla da ke dogara gare ta.
• Jimlar tambaya (question) - jimla ce da ke neman amsa.

"Ali ya sayi keke" jimla ce mai tsari mai sauki:

• Taken magana: Ali (subject)
• Fi'ili: ya sayi (verb - he bought)
• Karin fi'ili: keke (object - bicycle)

Tana da fi'ili guda daya, taken magana guda daya, kuma ba ta da rassa ko karamar jimla. Saboda haka, ita jimla mai sauki ce.

A cikin adabin Hausa, akwai manyan siffofi uku na adabi: waka (poetry/verse), zube (prose), da wasan kwaikwayo (drama). "Zube" na nufin rubutu cikin yaren yau da kullum ba tare da waƙa ko amsa-amo (rhyme and rhythm) ba. Shi ne salon rubuta labari ko rubutu cikin jumla masu gudana kai tsaye, ba a daure shi da ƙa'idojin kari ko amsa-amo irin na waka ba.

Labari rubutacce (written story/narrative) shine mafi kusancin ma'anar "zube" a cikin zaɓuɓɓukan da aka bayar. "Zube" a zahiri yana nufin "zuba" ko "kwararowa," kuma a cikin nazarin adabi yana nuna salon rubutu da ke gudana cikin jumla na yau da kullum - wato rubutu na kowa, ba waka ba.

"Waka" (poetry) ya sha bamban da zube domin waka tana da kari, amsa-amo, da tsari na musamman. "Bako" yana nufin "stranger" ko "guest" a Hausa kuma ba nau'in adabi ba ne. "Wasan kwaikwayo" (drama) nau'i ne daban na adabi da ke nuna labari ta hanyar tattaunawa da ayyukan mutane a kan dandali.

Karin maganar "Mai doki ya yi dokin barawo" tana nufin mutum ya taimaki wani cikin aikin da bai sani ba cewa mugun aiki ne. Kalmar "mai doki" tana nuna mutumin da ke da doki nasa, amma ya yi amfani da dokinsa don gudanar da aikin barawo - wato ya zama abin hawa ga barawo ba tare da ya sani ba.

A cikin al'adar Hausa, wannan karin magana tana koyarwa cewa wani lokaci mutum kan shiga cikin taimakon abin da bai kamata ba ba tare da ya san ainihin abin da ke faruwa ba. Misali, idan ka ba wani aron motarka kuma ya je ya yi sata da ita, kai ne "mai doki da ya yi dokin barawo" - ka taimaka ba tare da sanin manufar ba.

Saboda haka, ma'anar wannan karin magana ita ce taimakawa ba tare da sani ba - wato taimakawa a cikin rashin sani ko rashin niyya.

Tambayar tana gwada fahimtar lokuta (tenses) a nahawun Hausa. Jimlar da aka bayar ita ce: "Mun kammala aikin kafin yamma."

Bari mu nazarci jimlar:

• Mun - wannan alamar lokaci ce ta cikakke (completive aspect marker) a Hausa. "Mun" = "mu" (mu/we) + "n" (alamar aikin da ya ƙare). Yana nuna cewa aikin ya riga ya faru kuma ya ƙare.
• Kammala - yana nufin "gama" ko "ƙare" - wanda shi ma yana ƙarfafa cewa aikin ya cika.
• Kafin yamma - yana nuna lokacin da aikin ya ƙare, wato gabanin yamma.

Don haka, jimlar tana nuna aiki da ya wuce (past action/completed action). Aikin kammala ya riga ya faru a baya, kafin lokacin yamma.

Sauran zaɓuɓɓukan ba su dace ba: "aiki da ake yi yanzu" yana amfani da "muna/suna" (progressive); "aiki da za a yi" yana amfani da "za mu" (future); "aiki mara tabbas" ba ya da alaƙa da alamar "mun" mai tabbas.

Ruwan Bagaja littafi ne na Hausa da Abubakar Imam ya rubuta a shekarar 1934. Shi ne ɗaya daga cikin littattafan farko da aka rubuta a Hausa, kuma ya lashe gasar rubutu da gwamnatin mulkin mallaka ta shirya.

Babban jigon littafin shi ne neman magani. Labarin ya shafi tafiyar jarumi wanda aka aika shi ya je ya nemo "Ruwan Bagaja" - wani ruwan magani mai ban mamaki da ake cewa yana warkar da kowace irin cuta. A cikin tafiyarsa, jarumi ya fuskanci ƙalubale da abubuwan ban mamaki da yawa.

Ko da yake labarin yana ɗauke da wasu jigogi kamar ƙarfin hali da juriya, babban abin da ke tafiyar da labarin daga farko zuwa ƙarshe shi ne neman wannan magani na musamman. Duk abubuwan da suka faru a cikin littafin sun ta'allaƙa ne da wannan manufa ta neman magani.

Sauran zaɓuɓɓukan ba su dace ba: labarin ba game da fushin iyaye ba ne, ba harkar kasuwanci ba, kuma ba soyayya ba ce babban jigonsa.

A cikin jimlar "Zan je makaranta gobe in Allah ya so," bangaren "in Allah ya so" yana nuna yanayin sharaddi (conditional clause). Kalmar "in" a cikin Hausa ita ce kalmar sharaddi (conditional marker) da ke nufin "idan" ko "if" a Turanci.

Tsarin sharaddi a Hausa:

• "In" = idan (if) - tana gabatar da yanayin da wani abu ya dogara a kansa.
• "In Allah ya so" = "Idan Allah ya so" = "If God wills" - zuwan makaranta yana dogara ne a kan yardar Allah.

Bari mu bambance da sauran zabin:

• Sashin lokaci - yana nuna lokacin da abu zai faru (kamar "gobe" a cikin wannan jimla). "In Allah ya so" ba yana nuna lokaci ba.
• Fadakarwa - gargadi ne; amma "in Allah ya so" ba gargadi ba ne.
• Kalmar sha'awa - nuna buri ko sha'awa; amma "in Allah ya so" yana nuna sharadi, ba sha'awa ba.

"In Allah ya so" kalmar sharadi ce domin tana sanya zuwan makaranta a kan yanayin yardar Allah.

A cikin salon waƙa na Hausa, akwai dabaru daban-daban da mawaƙa ke amfani da su don isar da saƙonsu. Tambayar tana neman salon waƙa da ke amfani da maimaitawa (repetition) don jaddada magana (emphasize a point).

Amsar ita ce salo na maimaitawa. Wannan salon waƙa ne inda mawaƙi yake maimaita kalma, jimla, ko layi don ƙarfafa saƙon da yake isar wa. Maimaitawa yana sa saƙon ya shiga zuciyar masu sauraro, kuma yana taimakawa wajen:

• Jaddada muhimmancin saƙon da ake son isarwa.
• Sa waƙar ta fi zama mai jan hankali.
• Taimakawa masu sauraro su tuna da saƙon.
• Ƙirƙirar kari (rhythm) a cikin waƙar.

Sauran zaɓuɓɓukan sun bambanta: salo na boye magana (allegory/metaphor) yana amfani da misali don ɓoye ma'ana, ba maimaitawa ba; waƙar aure nau'in waƙa ne ba salon rubuta waƙa ba; gajeriyar waƙa kuma ta shafi tsawon waƙa ne, ba dabarar maimaitawa ba.

Wannan tambaya tana magana ne game da ra'ayin Aliyu dangane da dawowa da sana'o'in gargajiya (traditional crafts) kamar ƙira, saƙa, rini, da sauransu.

Babban dalilin da ya sa Aliyu ke ganin ya kamata a dawo da sana'o'in gargajiya shi ne don bunƙasa tattalin arziƙi. Sana'o'in gargajiya suna da gudummawa mai yawa ga tattalin arziƙi ta hanyoyi da dama:

• Suna samar da ayyukan yi ga al'umma, musamman matasa.
• Suna samar da kayayyaki da ake buƙata a kasuwa.
• Suna taimakawa wajen rage dogaro da kayayyakin waje.
• Suna bunƙasa kasuwancin cikin gida da na waje.

Sauran zaɓuɓɓukan ba su ɗauki cikakken hoton dalilin ba: samun aiki a birni ya keɓanta ga birni kawai; rage zaman banza sakamako ne na sana'a, ba babban dalili ba; kuma koyarwa a makaranta hanya ce ta aiwatarwa, ba manufa ba. Babban dalilin shi ne bunƙasa tattalin arziƙi gaba ɗaya.

Labarin ya bayyana a sarari dalilin da ya sa Nasiru ya bar kauyensu. A farkon labarin, an ce: "A lokacin da Nasiru ya baro kauyen su zuwa birni domin neman ilimi."

Wannan jimla ta nuna kai tsaye cewa Nasiru ya bar kauyensu ne domin neman ilimi - ya tafi birni ne don ya yi karatu a makaranta. Ba don neman kudi ba, ba don samun lafiya ba, kuma ba don ya je kasuwa ba.

Labarin ya kara tabbatar da wannan lokacin da ya ambaci cewa ya shiga makarantar kwana (boarding school), kuma a karshe ya kammala karatu cikin girmamawa. Duk wannan yana nuna cewa manufar tafiyarsa ita ce neman ilimi.

Karin maganar da aka bayar ita ce: "Zomo ya fi barewa da gudu, sai dai ya fi ta jin tsoro." Wannan karin magana yana kwatanta zomo (hare) da barewa (antelope) - zomo ya fi gudu amma kuma ya fi jin tsoro.

Yanayin da ke cikin wannan karin magana shi ne fadakarwa da ban dariya. Ga yadda wannan ke aiki:

• Fadakarwa: Karin maganar yana koyar da darasi cewa samun ƙarfi ko iyawa a wani fanni ba yana nufin ka cika ba - kowane mutum yana da rauninsa. Bugu da ƙari, tsoro na iya hana mutum amfani da ikonsa.
• Ban dariya: Misalin zomo mai gudu amma mai tsoro yana sa dariya domin abin ban mamaki ne - me ya sa dabbar da ta fi gudu za ta fi jin tsoro? Wannan bambanci mai ban sha'awa yana jan hankali kuma yana sa dariya.

Sauran zaɓuɓɓukan ba su dace ba: karin maganar ba game da ƙiyayya ba ne, ba gaskiya da barna ba, kuma ba fahimta da hujja ba ne kawai - yana haɗa hikima tare da salon ban dariya.

A nahawun Hausa, ana rarraba kalmomi zuwa bangarori daban-daban kamar suna (noun), fi'ili/aiki (verb), sifa (adjective), da kari (adverb). Tambayar tana neman bangaren harshe da kalmar "dadi" ta shiga.

Kalmar "dadi" tana bayyana irin halin da abu ke ciki - tana nuna yanayin abu. Lokacin da muka ce "abinci mai dadi" ko "ruwa mai dadi," muna amfani da "dadi" ne don bayyana yadda abun yake - cewa yana da dadi. Wannan aikin bayyana halin abu shine aikin sifa (adjective).

Ga bambancin bangarorin harshe:

• Sifa (adjective) - kalmar da ke bayyana halin suna, kamar dadi, kyau, muni, fari, baki. "Dadi" tana bayyana yadda abu yake.
• Suna (noun) - kalmar da ke nuna mutum, abu, ko wuri, kamar Ali, tebur, kauye.
• Aiki/fi'ili (verb) - kalmar da ke nuna aiki, kamar tafi, ci, sha.
• Kari (adverb) - kalmar da ke kara bayani game da fi'ili ko sifa.

Wannan tambaya tana game da dalilin da ya sa Amina ta ƙi komawa makaranta bayan hutu. A cikin labarun da ke tattauna ƙalubalen ilimi a Nijeriya, ɗaya daga cikin manyan matsaloli da 'yan mata ke fuskanta shi ne rashin kuɗin makaranta.

Amsar ita ce saboda ba ta da kuɗin komawa. Wannan dalili ne da ya fi dacewa da gaskiyar yau da kullum a al'ummomin Hausawa da Nijeriya gaba ɗaya, inda talauci ke hana yara musamman 'yan mata ci gaba da karatunsu. Kuɗin da ake buƙata na makaranta ya haɗa da:

• Kuɗin karatu (school fees)
• Kuɗin kayan makaranta da littattafai
• Kuɗin sufuri zuwa makaranta da dawowa

Sauran zaɓuɓɓukan ba su da ƙarfin hujja iri ɗaya: "tana da aiki a gida" ba ya zama babban dalili na barin makaranta gaba ɗaya; "ta yi fushi da malamai" ba dalili ne na yau da kullum ba; "ta samu sabon aiki" kuma ba ya dacewa da ɗalibar da ke ƙoƙarin komawa makaranta.

Tsarin rubutun Hausa na zamani (wanda ake kira "boko") wanda ke amfani da haruffan Latin (ABC) an kirkiro shi ne ta hanyar mishinoni na Biritaniya (British missionaries) a lokacin mulkin mallaka.

Kafin zuwan boko, Hausawa sun riga suna da tsarin rubutunsu na "ajami" wanda ke amfani da haruffan Larabci. Amma a karni na 19 zuwa farkon karni na 20, mishinoni na Biritaniya sun fara amfani da haruffan Latin don rubuta harshen Hausa a cikin aikin mishan nasu. Sun yi haka ne don saukaka karatun Littafi Mai Tsarki da sauran litattafan ilimi ga Hausawa.

Ko da yake malaman Larabci sun kirkiro tsarin ajami, tambayar tana magana ne a kan tsarin zamani (modern) - wato boko - wanda ke amfani da haruffan Latin. Wannan aikin mishinoni ne suka fara shi, musamman a makarantu da suka kafa a arewacin Nijeriya.

Aminu Ala (cikakken sunansa Aminu Danbala Alaramma) shahararren mawaƙi ne na Hausa na zamani wanda ya yi fice a fagen waƙoƙin siyasa a Arewacin Nijeriya.

Salon da ya fi fitowa a cikin waƙoƙinsa shi ne salo na siyasa. Aminu Ala ya shahara ne saboda waƙoƙinsa na siyasa waɗanda suke:

• Sukar shugabanni da gwamnatoci a kan rashin adalci da almundahana.
• Wayar da kan al'umma game da haƙƙoƙinsu na siyasa.
• Yin kira ga canji a tsarin mulki.
• Tattaunawa kan al'amuran siyasa da zamantakewa a Nijeriya.

Ko da yake waƙoƙinsa na iya ƙunsar wasu salailai kamar gargaɗi ko kwatanci, babban salon da ya keɓanta da shi kuma ya sa ya shahara shi ne salon siyasa. A cikin nazarin adabin Hausa na zamani, ana ɗaukar Aminu Ala a matsayin ɗaya daga cikin fitattun mawaƙan siyasa na Hausa.

Tambayar tana neman jumlar da ke nuna cewa aiki dadi ne - wato jumlar da ke bayyana jin dadin yin wani abu.

Bari mu dubi kowane zabubi:

• "Ta dauki kaya" - wannan jumla ce ta al'ada da ke nuna aiki (daukar kaya) kawai, ba ta nuna ko aikin yana da dadi ko a'a.
• "Ya karanta littafi" - wannan ma jumla ce ta al'ada da ke nuna aiki (karatun littafi), ba ta nuna jin dadi.
• "Sun gina gida" - jumla ce ta al'ada da ke nuna aiki (ginin gida), ba ta nuna dadi.
• "Ina jin dadin karatu" - wannan jumla ce da ke nuna a sarari cewa mai maganar yana jin dadin karatun. Kalmar "dadin" (daga "dadi") tana nuna cewa aikin karatu yana ba shi nishadi da jin dadi.

Jumlar "Ina jin dadin karatu" ita kadai ce da ke dauke da kalmar "dadi" a cikinta, kuma tana nuna a fili cewa mai maganar yana samun nishadi daga aikin karatu. Wannan shine bambancin da ke tsakaninta da sauran jumlolin - sauran suna nuna aiki ne kawai ba tare da nuna ji ko motsin rai ba.

Tambayar tana neman dalilin da ya sa iyayen Umar ke goyon bayansa. A cikin nassin, an rubuta: "Duk da cewa iyayensa ba su da ƙarfi, suna dagewa wajen tallafa masa domin cimma burinsa." Kalmar "domin cimma burinsa" tana nuna cewa dalilin goyon bayansu shi ne son ganin ya ci gaba kuma ya cimma manufarsa a rayuwa.

Saboda suna so ya ci gaba ita ce amsar da ta dace. Iyayen Umar, ko da yake ba su da arziki ko ƙarfi, sun ci gaba da tallafa masa saboda suna son ya yi nasara a karatunsa da rayuwarsa.

"Don su ba shi aure" ba a ambata a cikin nassin - ba a tattauna batun aure ko kaɗan. "Saboda su malamai ne" ba daidai ba ne domin nassin bai faɗi cewa iyayensa malamai ne ba. "Saboda suna da arziƙi" ya saɓa wa abin da nassin ya faɗa kai tsaye - an nuna cewa "ba su da ƙarfi," wanda ke nufin ba su da wadata.

Maganar "Biri ya dauki kaza ya gudu" misali ne na karin magana a cikin adabin Hausa. Karin magana gajeren zance ne mai hikima da ake amfani da shi don isar da darasi ko gargadi ta hanyar kwatanci ko labarin abin da ya faru.

Wannan karin magana tana amfani da dabbobi (biri da kaza) don kwatanta halin mutane. Biri ya kwace kaza ya gudu - yana nuna yadda mutum zai yi wani abu na rashin gaskiya ya gudu da shi, ko kuma yadda wanda ya yi laifi yake gudu da abin da ya sata.

Bambancin da sauran nau'o'in adabi:

• Baka (tatsuniya/riddle) - tana da tsarin tambaya da amsa, kamar "Ka yi min baka..."
• Wasan kwaikwayo - labari ne da ake nunawa a fage tare da 'yan wasa.
• Bako - ba nau'in adabi ba ne a cikin wannan ma'ana.

Karin magana ce domin gajeren zance ne mai hikima da ke amfani da misali don koyar da darasi.