Inapakia....
|
Bonyeza na Ushikilie kuvuta kuzunguka |
|||
|
Bonyeza Hapa Kufunga |
|||
Swali 1 Ripoti
"Gidan nan babba ne." Mene ne bayanin magana?
Maelezo ya Majibu
A nahawun Hausa, jimla tana da sassa biyu na asali:
A cikin jimlar "Gidan nan babba ne":
Tambayar ta nemi a gano bayanin magana. Bayanin magana shi ne "babba ne" (wanda aka rubuta a matsayin "Babbane" a cikin zabin). Shi ke gaya mana cewa gidan babba ne - yana ba da siffa ga taken magana.
Swali 2 Ripoti
"Biri ya dauki kaza ya gudu" misali ne na me?
Maelezo ya Majibu
Maganar "Biri ya dauki kaza ya gudu" misali ne na karin magana a cikin adabin Hausa. Karin magana gajeren zance ne mai hikima da ake amfani da shi don isar da darasi ko gargadi ta hanyar kwatanci ko labarin abin da ya faru.
Wannan karin magana tana amfani da dabbobi (biri da kaza) don kwatanta halin mutane. Biri ya kwace kaza ya gudu - yana nuna yadda mutum zai yi wani abu na rashin gaskiya ya gudu da shi, ko kuma yadda wanda ya yi laifi yake gudu da abin da ya sata.
Bambancin da sauran nau'o'in adabi:
Karin magana ce domin gajeren zance ne mai hikima da ke amfani da misali don koyar da darasi.
Swali 3 Ripoti
Kalmar da ke nuni da halin rashin adalci ita ce -
Maelezo ya Majibu
Tambayar tana neman kalmar da ke nuna halin rashin adalci. Adalci yana nufin daidaito da gaskiya wajen mu'amala da mutane. Rashin adalci kuwa shi ne zalunci, cin mutunci, ko karya doka don amfanin kai.
Daga cikin zaɓuɓɓukan:
Cin hanci ita ce kalmar da ke nuna rashin adalci, domin idan mutum ya ci hanci, ya karɓi abin da ba nasa ba don ya yi abin da bai dace ba, kuma hakan yana hana mutane samun hakkinsu.
Swali 4 Ripoti
Haruffan murya (vowel sounds) a harshen Hausa nawa ne?
Maelezo ya Majibu
Harshen Hausa yana da haruffa (letters) iri biyu: haruffan murya (vowels) da haruffan baƙi (consonants). Haruffan murya su ne wadanda ake furtawa ba tare da toshe numfashi a cikin baki ba.
Haruffan murya na harshen Hausa guda biyar ne:
Wadannan haruffa biyar (a, e, i, o, u) su ne haruffan murya na asali a cikin rubutun Hausa na zamani (boko). Ko da yake kowane daga cikinsu yana da siffa ta gajere (short) da ta dogo (long), haruffan murya a matsayin haruffa guda biyar ne.
A jarrabawa, ka tuna: haruffan murya na Hausa daidai suke da na Turanci - a, e, i, o, u = 5.
Swali 5 Ripoti
A jimla "Mu tafi gida", wace kalma ce take nuna mai aiwatar da aiki?
Maelezo ya Majibu
A cikin nahawun Hausa, "mai aiwatar da aiki" shi ne batun jumla (subject) - wato wanda ke aikata abin da fi'ili (verb) ke faɗa. A jumlar "Mu tafi gida," akwai abubuwa uku:
Mu ita ce amsar da ta dace domin ita ce kalmar da ke nuna mai aiwatar da aikin - wato wanda ke tafiya. Ko da yake jumlar na iya zama umarni (imperative) ko roƙo, "Mu" har yanzu ita ce kalmar da ke gano wanda za ya yi aikin tafiya.
"Tafi" fi'ili ne (verb), ba mai aiwatarwa ba. "Gida" karin bayani ne na wuri. "Ba wata" ba ta cikin wannan jumla ko kaɗan.
Swali 6 Ripoti
Wace kalma ce ke aiki a matsayin 'sunan aiki' a cikin jimlar: 'Yaro ya gudu'?
Maelezo ya Majibu
Tambayar tana gwada fahimtar nau'ikan kalmomi a nahawun Hausa. Jimlar da aka bayar ita ce: "Yaro ya gudu." Ana neman kalmar da ke aiki a matsayin sunan aiki (verb).
"Sunan aiki" a nahawun Hausa shi ne kalmar da ke nuna abin da batun jimla (subject) yake yi - wato fi'ili (verb). Bari mu nazarci kowace kalma:
Don haka, gudu ita ce kalmar da ke aiki a matsayin sunan aiki a cikin jimlar, domin ita ce ke nuna aikin da batun jimla ya aiwatar.
Swali 7 Ripoti
Ma'anar bakake masu murya ita ce -
Maelezo ya Majibu
A cikin ilimin harshen Hausa (phonology), haruffa sun kasu kashi biyu: wasali (vowels) da baƙaƙe (consonants). Baƙaƙe kuma sun kasu gida biyu bisa ga ko suna da murya (voice) ko ba su da murya.
Baƙaƙe masu murya su ne haruffan da ake amfani da muryar makogwaro (vocal cords) wajen fitar da su. Lokacin da ake furta baƙar da ke da murya, igiyoyin murya (vocal cords) suna girgiza, kuma ana iya jin wannan girgizar idan ka sanya yatsa a kan makogwaro yayin magana. Misalai a Hausa sun haɗa da: b, d, g, z, m, n, r, l, w, y.
Saboda haka, haruffan da ke da sauti ita ce ma'anar da ta dace da "baƙaƙe masu murya." Kalmar "murya" da "sauti" suna da alaƙa mai ƙarfi a wannan mahallin - duka biyun suna nufin girgizar igiyoyin murya.
"Haruffan da ba sa da sauti" tana nufin baƙaƙe marasa murya (voiceless consonants), kamar: f, s, k, t - akasin abin da ake tambaya. "Haruffan kowane lokaci" da "haruffan guda biyu a wuri ɗaya" ba su da alaƙa da ma'anar baƙaƙe masu murya.
Swali 8 Ripoti
Wace ka'ida ce ke sa kalmomi su sauya fasali a cikin nahawun Hausa?
Maelezo ya Majibu
A nahawun Hausa, kalmomi na iya sauya fasali (form) dangane da yadda ake amfani da su a cikin jumla. Tambayar tana neman ka'idar da ke sa wannan sauyi ya faru.
Amsar ita ce ka'idar sarrafa kalmomi (morphology - the rules of word formation and modification). Wannan ka'ida ce ta nahawu da ke bayyana yadda ake:
Sauran zaɓuɓɓukan sun bambanta:
Swali 9 Ripoti
Read the passage carefully and answer the questions that follow:
Karanta wannan bangare na labari sosai kafin ka amsa tambayoyin daga 1 zuwa 5:
"A lokacin da Nasiru ya baro kauyen su zuwa birni domin neman ilimi, bai san cewa rayuwa za ta sauya masa ba. A kauye, Nasiru
ya saba da zaman lafiya da taimakon juna. Amma a birni, ya gamu da sabani iri-iri. A kwana na farko a makarantar kwana, aka
sace masa jakar tufafi. Wannan ya sa ya zauna cikin damuwa har ya kasa fita zuwa aji. Malam Isyaku, shugaban dalibai, ne ya
lura da halin da Nasiru ke ciki. Ya kira shi, ya ji labarinsa, sannan ya ba shi sabbin kaya da littattafai. Wannan kyakkyawan aiki
ya karfafa Nasiru har ya fara samun sabbin abokai. Bayan shekara uku, Nasiru ya kammala karatu cikin girmamawa, ya kuma
dawo kauyensu don ya kafa makaranta ta kansa."
Me ya sa Nasiru ya bar kauyensu?
Maelezo ya Majibu
Labarin ya bayyana a sarari dalilin da ya sa Nasiru ya bar kauyensu. A farkon labarin, an ce: "A lokacin da Nasiru ya baro kauyen su zuwa birni domin neman ilimi."
Wannan jimla ta nuna kai tsaye cewa Nasiru ya bar kauyensu ne domin neman ilimi - ya tafi birni ne don ya yi karatu a makaranta. Ba don neman kudi ba, ba don samun lafiya ba, kuma ba don ya je kasuwa ba.
Labarin ya kara tabbatar da wannan lokacin da ya ambaci cewa ya shiga makarantar kwana (boarding school), kuma a karshe ya kammala karatu cikin girmamawa. Duk wannan yana nuna cewa manufar tafiyarsa ita ce neman ilimi.
Swali 10 Ripoti
"Ina son________" Wacce kalma za ta cika gibin?
Maelezo ya Majibu
Jimlar "Ina son________" tana buqatar a cika ta da kalmar da ta dace bayan "son" (liking/loving). A nahawun Hausa, "ina son" tana bukatar sunan fi'ili (verbal noun/masdar) ko sunan abin da ake so.
Bari mu duba zabin:
Karatu shi ne zabin da ya fi dacewa domin shi sunan fi'ili ne (verbal noun) wanda ke biye da "ina son" a hanyar nahawu ta yau da kullum: "Ina son karatu" (I love reading/studying).
Swali 11 Ripoti
Akasin tsoro shi ne
Maelezo ya Majibu
A cikin harshen Hausa, kalmar "akasin" tana nufin kishiyar ko sabanin wata kalma. Tambayar tana neman akasin (opposite/antonym) kalmar tsoro (fear).
Bari mu duba zabin:
Akasin tsoro shi ne jarumta (bravery/courage). Mutumin da ke da jarumta ba ya jin tsoro - yana da karfin hali na fuskantar hadari ba tare da ja da baya ba. Tsoro da jarumta suna aiki a matsayin kishiyoyi a cikin harshe da tunani.
Swali 12 Ripoti
"Ina da kudi amma_______ba su da komai."
Maelezo ya Majibu
A nahawun Hausa, wakilai suna (pronouns) masu zaman kansu (independent/emphatic pronouns) ana amfani da su don karfafa ko nuna bambanci tsakanin mutane a cikin jimla. A cikin jimlar "Ina da kudi amma_______ba su da komai":
Domin bangaren na biyu yana amfani da "ba su da," wakilin suna mai zaman kansa da ya dace shi ma "su" ne. A cikin Hausa, idan kana son karfafa wanda kake magana a kansa kafin aikatau (verb), kana amfani da wakilin suna mai zaman kansa:
"Ina da kudi amma su ba su da komai" = "I have money but they (on their part) don't have anything."
Wakilin suna "su" (they) shi ya dace domin ya yi daidai da "ba su da" a bangaren karshe na jimlar.
Swali 13 Ripoti
"Ali ya sayi keke." Wace irin jimla ce wannan?
Maelezo ya Majibu
A nahawun Hausa, jimloli suna kasu zuwa nau'o'i dangane da tsarinsu:
"Ali ya sayi keke" jimla ce mai tsari mai sauki:
Tana da fi'ili guda daya, taken magana guda daya, kuma ba ta da rassa ko karamar jimla. Saboda haka, ita jimla mai sauki ce.
Swali 14 Ripoti
Jimlar 'Mun kammala aikin kafin yamma' tana nuni da -
Maelezo ya Majibu
Tambayar tana gwada fahimtar lokuta (tenses) a nahawun Hausa. Jimlar da aka bayar ita ce: "Mun kammala aikin kafin yamma."
Bari mu nazarci jimlar:
Don haka, jimlar tana nuna aiki da ya wuce (past action/completed action). Aikin kammala ya riga ya faru a baya, kafin lokacin yamma.
Sauran zaɓuɓɓukan ba su dace ba: "aiki da ake yi yanzu" yana amfani da "muna/suna" (progressive); "aiki da za a yi" yana amfani da "za mu" (future); "aiki mara tabbas" ba ya da alaƙa da alamar "mun" mai tabbas.
Swali 15 Ripoti
Wace kalma ce ke da alaka da ilimi?
Maelezo ya Majibu
Wannan tambaya tana gwada fahimtar ɗalibi game da alaƙar kalmomi da ra'ayoyi. Kalmar ilimi tana nufin koyo, sani, da samun ilimi ta hanyar karatu da bincike.
Daga cikin zaɓuɓɓukan da aka bayar:
Don haka, karatu ita ce kalma ɗaya tilo da ke da alaƙa kai tsaye da ilimi, domin karatu shi ne hanyar samun ilimi.
Swali 16 Ripoti
Wace kalma ce ke nuna wurin da abin ke faruwa a jimla: 'Yara suna wasa a filin makaranta'?
Maelezo ya Majibu
Tambayar tana neman kalmar da ke nuna wurin da abin ke faruwa (locative/adverbial of place) a cikin jimlar: "Yara suna wasa a filin makaranta."
Bari mu nazarci kowane ɓangare na jimlar:
Don haka, filin makaranta ita ce kalmar da ke nuna wurin da abin ke faruwa. A nahawun Hausa, wurin faruwar abu (adverbial of place) shi ne ɓangaren jimla da ke amsa tambayar "a ina?" Idan aka yi tambayar "A ina yara suke wasa?" amsar ita ce "a filin makaranta."
Swali 17 Ripoti
Wane salo ne ke bayyana a jumlar nan: *Kamar yadda ruwan sama ke gangarowa, haka hawaye ke zubowa daga idonsa *?
Maelezo ya Majibu
Jumlar da aka bayar ita ce: "Kamar yadda ruwan sama ke gangarowa, haka hawaye ke zubowa daga idonsa." A cikin wannan jumla, an kwatanta yadda hawaye ke zubowa da yadda ruwan sama ke gangarowa - an ɗauki abu biyu daban-daban an nuna kamancin da ke tsakaninsu.
Wannan salo na adabi shi ake kira kwatanci (simile). Kwatanci shi ne inda ake kwatanta abu biyu daban-daban don nuna kamancin da ke tsakaninsu, ta amfani da kalmomin haɗi kamar "kamar," "kamar yadda...haka," ko "tamkar." A cikin wannan jumla, kalmomin "kamar yadda...haka" sun bayyana a sarari cewa ana yin kwatanci.
Banbancin kwatanci da sauran salailai:
Idan ka ga kalmomin "kamar," "kamar yadda," ko "tamkar" a cikin jumla, to salo ne na kwatanci.
Swali 18 Ripoti
Wane jigo ne ya fi fitowa a cikin In Da So Da Kauna?
Maelezo ya Majibu
In Da So Da Kauna littafi ne na Hausa da ke magana a kan al'amuran soyayya da dangantakar mutane. Taken littafin da kansa - "In Da So Da Kauna" - yana nuna cewa soyayya ita ce jigon da ya fi karfi a cikin labarin.
Duk da cewa batutuwa kamar kishi, kiyayya, da ramawa na iya bayyana a cikin littafin a matsayin cikas ko gwagwarmaya, su ne abubuwan da ke faruwa a gefen babban jigon. Babban sakon littafin shi ne karfin soyayya da yadda take shafar rayuwar mutane, musamman yadda take jawo mutane ga juna da kuma yadda take haifar da matsaloli idan ba a kula da ita yadda ya kamata ba.
Don haka, jigon da ya fi fitowa a cikin In Da So Da Kauna shi ne soyayya.
Swali 19 Ripoti
Wadanne daga cikin wadannan kalmomi ne masu ma'anar kusanci?
Maelezo ya Majibu
Kalmomi masu ma'anar kusanci (synonyms) su ne kalmomin da ke da ma'ana iri ɗaya ko kusa da juna. Tambayar tana neman nau'in kalmomin da ke da irin wannan alaƙa.
Daga cikin zaɓuɓɓukan da aka bayar:
Don haka, Gida da Daki su ne kalmomi masu ma'anar kusanci, domin dukansu suna da alaƙa da wurin zama da masauki.
Swali 20 Ripoti
Idon Matambayi yana daga cikin wane nau'i na adabi?
Maelezo ya Majibu
Idon Matambayi shahararren littafi ne a cikin adabin Hausa na zamani. Yana daga cikin nau'in labari (novel/prose fiction) a cikin tsarin rabon adabi.
Bari mu fahimci nau'o'in adabin Hausa:
Idon Matambayi an rubuta shi ne a tsarin labarin almara (prose narrative) - yana da haruffa, makirci (plot), da jigo (theme). Ba wasan kwaikwayo ba ne (ba shi da tsarin dandali), ba waka ba ne (ba shi da kari da amshi), kuma ba makala ba ne (ba bayani/sharhi ba ne). Shi labari ne.
Swali 21 Ripoti
Wadanne ne nau'ikan nau'in labari na tatsuniya?
Maelezo ya Majibu
Tatsuniya a adabin Hausa tana da nau'ikan daban-daban. Masana adabin Hausa sun rarraba tatsuniya zuwa manyan nau'i biyu:
Don haka, nau'ikan labari na tatsuniya su ne kwakwalwa da almara.
Sauran zaɓuɓɓukan ba su dace ba: "zamani da tarihi" nau'ikan waƙa ne ba tatsuniya ba; "al'amura da abubuwa" ba takamaiman rarrabawa ba ne; "wasanni da waƙa" kuma sun bambanta da tatsuniya a matsayin nau'ikan adabin baka daban.
Swali 22 Ripoti
Wace kalma ce ke ɗauke da harafi mai ƙarfi (emphatic)?
Maelezo ya Majibu
A nahawun Hausa, haruffa masu ƙarfi (emphatic consonants) su ne waɗanda ake furta su da ƙarfin iska daga maƙogwaro ko ɓacin baki, daban da na al'ada. Haruffan Hausa masu ƙarfi sun haɗa da: ɓ (implosive b), ɗ (implosive d), ƙ (ejective k), da ts (ejective).
Bari mu bincika kowace kalma:
Don haka, Kofa (wato ƙofa) ita ce kalmar da ke ɗauke da harafi mai ƙarfi, saboda tana da harafin ƙ (ejective k).
Swali 23 Ripoti
"Mu_____cin abinci."
Maelezo ya Majibu
A nahawun Hausa, kowane wakilin suna (pronoun) yana da alamar ci gaba (continuous/progressive marker) da ake sanyawa tsakanin wakilin suna da fi'ili (verb). Ga wakilin suna "mu" (mu = we/namu), alamar ci gaba ita ce na.
Misalai na alamomin ci gaba:
Saboda haka, jimlar da aka cika ta zama: "Muna cin abinci" - ma'ana "Muna cin abinci" (We are eating food). Kalmar "na" ita ce alamar ci gaba da ta dace da wakilin suna "mu" a cikin siga mai ci gaba (continuous tense).
Swali 24 Ripoti
Menene aikin bako a adabin Hausa?
Maelezo ya Majibu
A adabin Hausa na baka (oral literature), "bako" wani muhimmin bangare ne na al'adar ba da labari da nishaɗantarwa. A cikin al'adar Hausa, tatsuniya da wasannin yara wasu hanyoyi ne na adabi waɗanda ake amfani da su don koyar da yara.
Aikin bako a adabin Hausa shi ne fadakar da yara cikin wasa. Wannan yana nufin cewa ta hanyar wasanni, tatsuniyoyi, da wasan kwaikwayo, ana koya wa yara darussa masu muhimmanci game da rayuwa, ɗabi'a, da al'ada. Ba kawai an koyar da su ta hanyar azabtarwa ko horo ba, sai dai ta hanyar nishaɗi da wasa - wanda hakan ya sa koyarwar ta fi tasiri da sauƙin fahimta.
Sauran zaɓuɓɓukan ba su dace ba:
Swali 25 Ripoti
Wace kalma ce ke nuni da wurin da ake zuwa?
Maelezo ya Majibu
Tambayar tana neman kalmar da ke nuna wurin da ake zuwa, wato inda mutum zai je - makasudin tafiya (destination).
Daga cikin zabubbukan da aka bayar:
A nahawun Hausa, kalmomin wuri (sunayen wuri) su ne wadanda ke nuna inda mutum yake ko inda zai je. Kasuwa ita ce kadai kalma a cikin zabubbukan da ke nuna takamaiman wuri - wurin da ake zuwa.
Swali 26 Ripoti
"Littafin ______ne." Wace kalma ce take nuna mallaka?
Maelezo ya Majibu
A cikin harshen Hausa, kalmomin mallaka (possessive pronouns) suna nuna wanda ya mallaki abu. Jumlar "Littafin ______ ne" tana buƙatar kalmar da ke nuna wanda ya mallaki littafin. Daga cikin zaɓuɓɓukan da aka bayar, nawa ita ce kalmar da ke nuna mallaka kai tsaye.
"Nawa" tana nufin "mine" a Turanci - tana nuna cewa abu na mai magana ne. Jumlar za ta kasance "Littafin nawa ne" (The book is mine), wanda ke nuna mallaka a sarari.
Sauran zaɓuɓɓukan ba su nuna mallaka a wannan mahallin ba:
A cikin nahawun Hausa, kalmomin mallaka sun haɗa da: nawa (mine), naka/naki (yours), nasa/nata (his/hers), namu (ours), naku (yours, plural), da nasu (theirs).
Swali 27 Ripoti
Read the passage and answer questions below.
"Akwai wani yaro mai suna Umar, wanda ke zaune a garin Funtua. Umar na da sha'awar karatu sosai, musamman kimiyya. Duk da
cewa iyayensa ba su da karfi, suna dagewa wajen tallafa masa domin cimma burinsa. Kullum yana zuwa makaranta da wuri, yana
kuma taimaka wa malamansa. Ranar wata gasa ta kimiyya, Umar ya lashe kyauta ta farko. Wannan ya sa aka yaba masa a
makarantar gaba daya."
Daga wane gari Umar ya fito?
Maelezo ya Majibu
Wannan tambaya mai sauƙi ce ta fahimtar karatu. A farkon nassin, an rubuta a sarari: "Akwai wani yaro mai suna Umar, wanda ke zaune a garin Funtua." Wannan jumla ta bayyana kai tsaye cewa Umar yana zaune a garin Funtua - wato daga garin Funtua ya fito.
Funtua ita ce amsar da ta dace. Funtua gari ne a jihar Katsina ta Nijeriya.
Gusau (babban birnin jihar Zamfara), Kano (babban birnin jihar Kano), da Katsina (babban birnin jihar Katsina) duk garuruwan Hausa ne, amma ba su da wata alaƙa da nassin wannan labari. A cikin tambayoyin fahimtar karatu, amsar dole ta fito daga abin da nassin ya faɗa kai tsaye.
Swali 28 Ripoti
Read the passage and answer questions below.
"Akwai wani yaro mai suna Umar, wanda ke zaune a garin Funtua. Umar na da sha'awar karatu sosai, musamman kimiyya. Duk da
cewa iyayensa ba su da karfi, suna dagewa wajen tallafa masa domin cimma burinsa. Kullum yana zuwa makaranta da wuri, yana
kuma taimaka wa malamansa. Ranar wata gasa ta kimiyya, Umar ya lashe kyauta ta farko. Wannan ya sa aka yaba masa a
makarantar gaba daya."
Me ya sa iyayen Umar ke goyon bayansa?
Maelezo ya Majibu
Tambayar tana neman dalilin da ya sa iyayen Umar ke goyon bayansa. A cikin nassin, an rubuta: "Duk da cewa iyayensa ba su da ƙarfi, suna dagewa wajen tallafa masa domin cimma burinsa." Kalmar "domin cimma burinsa" tana nuna cewa dalilin goyon bayansu shi ne son ganin ya ci gaba kuma ya cimma manufarsa a rayuwa.
Saboda suna so ya ci gaba ita ce amsar da ta dace. Iyayen Umar, ko da yake ba su da arziki ko ƙarfi, sun ci gaba da tallafa masa saboda suna son ya yi nasara a karatunsa da rayuwarsa.
"Don su ba shi aure" ba a ambata a cikin nassin - ba a tattauna batun aure ko kaɗan. "Saboda su malamai ne" ba daidai ba ne domin nassin bai faɗi cewa iyayensa malamai ne ba. "Saboda suna da arziƙi" ya saɓa wa abin da nassin ya faɗa kai tsaye - an nuna cewa "ba su da ƙarfi," wanda ke nufin ba su da wadata.
Swali 29 Ripoti
Wani tsarin waƙa ke nuna maimaitawa don jaddada magana?
Maelezo ya Majibu
A cikin salon waƙa na Hausa, akwai dabaru daban-daban da mawaƙa ke amfani da su don isar da saƙonsu. Tambayar tana neman salon waƙa da ke amfani da maimaitawa (repetition) don jaddada magana (emphasize a point).
Amsar ita ce salo na maimaitawa. Wannan salon waƙa ne inda mawaƙi yake maimaita kalma, jimla, ko layi don ƙarfafa saƙon da yake isar wa. Maimaitawa yana sa saƙon ya shiga zuciyar masu sauraro, kuma yana taimakawa wajen:
Sauran zaɓuɓɓukan sun bambanta: salo na boye magana (allegory/metaphor) yana amfani da misali don ɓoye ma'ana, ba maimaitawa ba; waƙar aure nau'in waƙa ne ba salon rubuta waƙa ba; gajeriyar waƙa kuma ta shafi tsawon waƙa ne, ba dabarar maimaitawa ba.
Swali 30 Ripoti
Read the passage carefully and answer the questions that follow:
Karanta wannan bangare na labari sosai kafin ka amsa tambayoyin daga 1 zuwa 5:
"A lokacin da Nasiru ya baro kauyen su zuwa birni domin neman ilimi, bai san cewa rayuwa za ta sauya masa ba. A kauye, Nasiru
ya saba da zaman lafiya da taimakon juna. Amma a birni, ya gamu da sabani iri-iri. A kwana na farko a makarantar kwana, aka
sace masa jakar tufafi. Wannan ya sa ya zauna cikin damuwa har ya kasa fita zuwa aji. Malam Isyaku, shugaban dalibai, ne ya
lura da halin da Nasiru ke ciki. Ya kira shi, ya ji labarinsa, sannan ya ba shi sabbin kaya da littattafai. Wannan kyakkyawan aiki
ya karfafa Nasiru har ya fara samun sabbin abokai. Bayan shekara uku, Nasiru ya kammala karatu cikin girmamawa, ya kuma
dawo kauyensu don ya kafa makaranta ta kansa."
Me Nasiru ya yi bayan kammala karatu?
Maelezo ya Majibu
Labarin ya bayyana a karshe abin da Nasiru ya yi bayan kammala karatunsa. A cewar labarin: "Bayan shekara uku, Nasiru ya kammala karatu cikin girmamawa, ya kuma dawo kauyensu don ya kafa makaranta ta kansa."
Wannan yana nuna cewa bayan Nasiru ya gama karatu, ya bude (ya kafa) makaranta a kauye. Ya dawo gidansu a kauye ne don ya kafa makarantar kansa - yana so ya ba wa mutanen kauyensu damar samun ilimi kamar yadda shi ma ya samu.
Sauran zabubbukan ba su dace ba:
Wannan labari yana nuna muhimmancin ilimi da kuma yadda mutum zai iya amfani da ilimin da ya samu don taimakon al'ummarsa.
Swali 31 Ripoti
Read the passage and answer questions below.
"Akwai wani yaro mai suna Umar, wanda ke zaune a garin Funtua. Umar na da sha'awar karatu sosai, musamman kimiyya. Duk da
cewa iyayensa ba su da karfi, suna dagewa wajen tallafa masa domin cimma burinsa. Kullum yana zuwa makaranta da wuri, yana
kuma taimaka wa malamansa. Ranar wata gasa ta kimiyya, Umar ya lashe kyauta ta farko. Wannan ya sa aka yaba masa a
makarantar gaba ɗaya."
Mene ne Umar ke sha'awa sosai?
Maelezo ya Majibu
Wannan tambaya ta fahimtar karatu ce. A cikin nassin da aka bayar, an rubuta a sarari cewa: "Umar na da sha'awar karatu sosai, musamman kimiyya." Wannan jumla tana nuna kai tsaye cewa abin da Umar ke sha'awa sosai shi ne kimiyya (science).
Saboda haka, Kimiyya ita ce amsar da ta dace. Nassi ya tabbatar da haka ta hanyoyi biyu: da farko, an faɗa a sarari cewa yana da sha'awar kimiyya musamman; na biyu, an bayyana cewa ya shiga gasar kimiyya kuma ya lashe kyauta ta farko, abin da ke ƙara tabbatar da sha'awarsa ga wannan fanni.
Kasuwanci (business), noma (farming), da kwallon ƙafa (football) ba a ambace su ko kaɗan a cikin nassin. Lokacin da ake amsa tambayoyin fahimtar karatu, dole ne a mayar da amsa ga abin da nassin ya faɗa kai tsaye, ba abin da ake zato ba.
Swali 32 Ripoti
Ma'anar karin magana "Hannu daya baya daukar jinka" ita ce -
Maelezo ya Majibu
Karin maganar "Hannu daya baya daukar jinka" tana amfani da misalin jinka (rainin auduga da ake dinka da shi) don isar da sakon hadin kai da taimakon juna.
A zahiri (literally), jinka yana da nauyi kuma yana da fadi - hannu guda daya ba zai iya dauke shi ba. Amma ma'anar karin maganar ba ta tsaya a zahiri ba. Irinsu karin magana na Hausa suna da ma'ana ta zurfin tunani (figurative meaning) da ke wuce abin da aka fada a bayyane.
Ma'anar zurfin tunani ita ce: ba a iya cin nasara kai kadai. Mutum daya ba zai iya cimma nasara ba idan bai sami taimakon wasu ba. Kamar yadda hannu guda ba ya iya daukar jinka, haka mutum daya ba ya iya gudanar da babban aiki shi kadai.
Bambancin da sauran zabin:
Swali 33 Ripoti
Wa ya rubuta Ruwan Bagaja?
Maelezo ya Majibu
Ruwan Bagaja daya ne daga cikin shahararrun litattafan Hausa na farko-farko. An rubuta shi kuma aka buga shi a shekara ta 1934. Marubucin shi ne Alhaji Abubakar Imam.
Alhaji Abubakar Imam (1911-1981) shi ne daya daga cikin fitattun marubuta na farko a adabin Hausa na zamani. Ruwan Bagaja labari ne na almara (fiction) wanda ke ba da labarin tafiye-tafiyen wani mutum mai neman ruwan bagaja - ruwan da ke da karfin warkar da dukkan cututtuka. Littafin ya lashe gasar rubutun NORLA (Northern Region Literature Agency) kuma ya zama daya daga cikin litattafan Hausa da suka fi shahara har yau.
Sauran marubutan da aka ambata:
Swali 34 Ripoti
Wace irin waka ce ake rerawa a bukukuwan aure?
Maelezo ya Majibu
A al'adar Hausawa, bukukuwan aure suna da nau'ikan waƙoƙi daban-daban da ake rerawa don bikin. Tambayar tana neman sanin irin waƙar da ake rerawa a lokacin bukukuwan aure.
Amsar ita ce waƙar taya murna. A bukukuwan aure na Hausa, waƙoƙin taya murna (congratulatory songs) su ne waƙoƙin da ake rerawa don taya sabuwar ma'aurata murna, don yi musu fatan alheri, da nuna farin ciki da wannan sabon haɗin gwiwa.
Banbancin da sauran zaɓuɓɓuka:
Swali 35 Ripoti
Read the passage carefully and answer the questions that follow:
Karanta wannan bangare na labari sosai kafin ka amsa tambayoyin daga 1 zuwa 5:
"A lokacin da Nasiru ya baro kauyen su zuwa birni domin neman ilimi, bai san cewa rayuwa za ta sauya masa ba. A kauye, Nasiru
ya saba da zaman lafiya da taimakon juna. Amma a birni, ya gamu da sabani iri-iri. A kwana na farko a makarantar kwana, aka
sace masa jakar tufafi. Wannan ya sa ya zauna cikin damuwa har ya kasa fita zuwa aji. Malam Isyaku, shugaban dalibai, ne ya
lura da halin da Nasiru ke ciki. Ya kira shi, ya ji labarinsa, sannan ya ba shi sabbin kaya da littattafai. Wannan kyakkyawan aiki
ya karfafa Nasiru har ya fara samun sabbin abokai. Bayan shekara uku, Nasiru ya kammala karatu cikin girmamawa, ya kuma
dawo kauyensu don ya kafa makaranta ta kansa."
Ta yaya Malam Isyaku ya taimaki Nasiru?
Maelezo ya Majibu
Labarin ya bayyana a sarari yadda Malam Isyaku (shugaban dalibai) ya taimaki Nasiru. A cewar labarin: "Ya kira shi, ya ji labarinsa, sannan ya ba shi sabbin kaya da littattafai."
Malam Isyaku ya yi abubuwa uku:
Wannan kyakkyawan aiki ne da ya karfafa Nasiru har ya fara samun sabbin abokai kuma ya ci gaba da karatunsa.
Sauran zabubbukan ba su dace ba: labarin bai ce ya kai shi asibiti ba, bai ba shi kudin mota ba, kuma bai fitar da shi daga makaranta ba - a'a, ya taimaka masa ya ci gaba da zama a makaranta.
Swali 36 Ripoti
Wa ne ya taka rawa wajen kirkira tsarin rubutun Hausa na zamani?
Maelezo ya Majibu
Tsarin rubutun Hausa na zamani (wanda ake kira "boko") wanda ke amfani da haruffan Latin (ABC) an kirkiro shi ne ta hanyar mishinoni na Biritaniya (British missionaries) a lokacin mulkin mallaka.
Kafin zuwan boko, Hausawa sun riga suna da tsarin rubutunsu na "ajami" wanda ke amfani da haruffan Larabci. Amma a karni na 19 zuwa farkon karni na 20, mishinoni na Biritaniya sun fara amfani da haruffan Latin don rubuta harshen Hausa a cikin aikin mishan nasu. Sun yi haka ne don saukaka karatun Littafi Mai Tsarki da sauran litattafan ilimi ga Hausawa.
Ko da yake malaman Larabci sun kirkiro tsarin ajami, tambayar tana magana ne a kan tsarin zamani (modern) - wato boko - wanda ke amfani da haruffan Latin. Wannan aikin mishinoni ne suka fara shi, musamman a makarantu da suka kafa a arewacin Nijeriya.
Swali 37 Ripoti
Read the passage carefully and answer the questions that follow:
Karanta wannan bangare na labari sosai kafin ka amsa tambayoyin daga 1 zuwa 5:
"A lokacin da Nasiru ya baro kauyen su zuwa birni domin neman ilimi, bai san cewa rayuwa za ta sauya masa ba. A kauye, Nasiru
ya saba da zaman lafiya da taimakon juna. Amma a birni, ya gamu da sabani iri-iri. A kwana na farko a makarantar kwana, aka
sace masa jakar tufafi. Wannan ya sa ya zauna cikin damuwa har ya kasa fita zuwa aji. Malam Isyaku, shugaban dalibai, ne ya
lura da halin da Nasiru ke ciki. Ya kira shi, ya ji labarinsa, sannan ya ba shi sabbin kaya da littattafai. Wannan kyakkyawan aiki
ya karfafa Nasiru har ya fara samun sabbin abokai. Bayan shekara uku, Nasiru ya kammala karatu cikin girmamawa, ya kuma
dawo kauyensu don ya kafa makaranta ta kansa."
Wani abu ne ya faru da Nasiru a kwanakin farko a birni?
Maelezo ya Majibu
Labarin ya bayyana abin da ya faru da Nasiru a kwanakinsa na farko a birni. A cewar labarin: "A kwana na farko a makarantar kwana, aka sace masa jakar tufafi."
Wannan yana nufin an sace masa kaya - an yi masa sata a dare na farko da ya shiga makarantar kwana. Jakar tufafinsa ce aka sace masa. Wannan lamari ne da ya sa ya zauna cikin damuwa har ya kasa fita zuwa aji.
Sauran zabubbukan ba su dace da abin da labarin ya fada ba:
A jarrabawan fahimtar karatu, ka tuna cewa amsar ta fito ne daga cikin labarin da aka ba ka, ba daga tunaninka ba.
Swali 38 Ripoti
"Yarinya mai kyau ce." Wace ce jimla mai suna?
Maelezo ya Majibu
A nahawun Hausa, jimla mai suna (noun phrase) ita ce gungun kalmomi da suka hada da suna tare da siffofinsa ko bayananshi wadanda suke aiki tare a matsayin suna guda daya a cikin jimla.
A cikin jimlar "Yarinya mai kyau ce":
Saboda haka, jimla mai sunan a cikin wannan jimlar ita ce "Yarinya mai kyau" - wato sunan tare da siffarsa. Sunan kadai "Yarinya" ba ya cika jimla mai sunan ba domin siffar "mai kyau" tana cikin jimlar. "Ce" kuma kalma ce ta daban da ke tabbatar da jimlar gaba daya.
Swali 39 Ripoti
'Mai doki ya yi dokin barawo" yana nufin me?
Maelezo ya Majibu
Karin maganar "Mai doki ya yi dokin barawo" tana nufin mutum ya taimaki wani cikin aikin da bai sani ba cewa mugun aiki ne. Kalmar "mai doki" tana nuna mutumin da ke da doki nasa, amma ya yi amfani da dokinsa don gudanar da aikin barawo - wato ya zama abin hawa ga barawo ba tare da ya sani ba.
A cikin al'adar Hausa, wannan karin magana tana koyarwa cewa wani lokaci mutum kan shiga cikin taimakon abin da bai kamata ba ba tare da ya san ainihin abin da ke faruwa ba. Misali, idan ka ba wani aron motarka kuma ya je ya yi sata da ita, kai ne "mai doki da ya yi dokin barawo" - ka taimaka ba tare da sanin manufar ba.
Saboda haka, ma'anar wannan karin magana ita ce taimakawa ba tare da sani ba - wato taimakawa a cikin rashin sani ko rashin niyya.
Swali 40 Ripoti
"Goron Sallah" yana cikin wane nau'in adabi?
Maelezo ya Majibu
It's an oral tradition, part of communal practices where symbolic gifts like goro are exchanged.
Je, ungependa kuendelea na hatua hii?