Ana ebu...
|
Pịa ma Jide iji Dọkpụrụ Ya |
|||
|
Pịa Ebe a ka Imechi |
|||
Ajụjụ 1 Ripọtì
Wa ne ya taka rawa wajen kirkira tsarin rubutun Hausa na zamani?
Akọwa Nkọwa
Tsarin rubutun Hausa na zamani (wanda ake kira "boko") wanda ke amfani da haruffan Latin (ABC) an kirkiro shi ne ta hanyar mishinoni na Biritaniya (British missionaries) a lokacin mulkin mallaka.
Kafin zuwan boko, Hausawa sun riga suna da tsarin rubutunsu na "ajami" wanda ke amfani da haruffan Larabci. Amma a karni na 19 zuwa farkon karni na 20, mishinoni na Biritaniya sun fara amfani da haruffan Latin don rubuta harshen Hausa a cikin aikin mishan nasu. Sun yi haka ne don saukaka karatun Littafi Mai Tsarki da sauran litattafan ilimi ga Hausawa.
Ko da yake malaman Larabci sun kirkiro tsarin ajami, tambayar tana magana ne a kan tsarin zamani (modern) - wato boko - wanda ke amfani da haruffan Latin. Wannan aikin mishinoni ne suka fara shi, musamman a makarantu da suka kafa a arewacin Nijeriya.
Ajụjụ 2 Ripọtì
Wace ka'ida ce ke sa kalmomi su sauya fasali a cikin nahawun Hausa?
Akọwa Nkọwa
A nahawun Hausa, kalmomi na iya sauya fasali (form) dangane da yadda ake amfani da su a cikin jumla. Tambayar tana neman ka'idar da ke sa wannan sauyi ya faru.
Amsar ita ce ka'idar sarrafa kalmomi (morphology - the rules of word formation and modification). Wannan ka'ida ce ta nahawu da ke bayyana yadda ake:
Sauran zaɓuɓɓukan sun bambanta:
Ajụjụ 3 Ripọtì
Menene gwaninta na marubucin littafin *Ruwan Bagaja *?
Akọwa Nkọwa
"Ruwan Bagaja" shahararren littafi ne na Hausa wanda Abubakar Imam ya rubuta a shekarar 1934. Shi ne daya daga cikin littattafan farko kuma mafi shahara a adabin zamani na Hausa.
Labarin yana bin tafiyar wani mutum da ke neman ruwan bagaja (ruwa mai warkewa). A cikin tafiyarsa, ya gamu da al'amura iri-iri masu ban mamaki da ban dariya. Gwaninta (fasaha/salon rubutu) na marubucin Abubakar Imam a wannan littafin shine ban dariya da nishadi. Ya san yadda za a ba da labari cikin raha, wasa, da nishadi ta yadda mai karatu zai ji dadin karatu sosai.
Sauran zabubbukan ba su bayyana salon marubucin ba:
Abubakar Imam ana san shi a matsayin uban adabin zamani na Hausa, kuma "Ruwan Bagaja" ya lashe gasar rubutu ta "Translation Bureau" a lokacinsa.
Ajụjụ 4 Ripọtì
A jimla "Mu tafi gida", wace kalma ce take nuna mai aiwatar da aiki?
Akọwa Nkọwa
A cikin nahawun Hausa, "mai aiwatar da aiki" shi ne batun jumla (subject) - wato wanda ke aikata abin da fi'ili (verb) ke faɗa. A jumlar "Mu tafi gida," akwai abubuwa uku:
Mu ita ce amsar da ta dace domin ita ce kalmar da ke nuna mai aiwatar da aikin - wato wanda ke tafiya. Ko da yake jumlar na iya zama umarni (imperative) ko roƙo, "Mu" har yanzu ita ce kalmar da ke gano wanda za ya yi aikin tafiya.
"Tafi" fi'ili ne (verb), ba mai aiwatarwa ba. "Gida" karin bayani ne na wuri. "Ba wata" ba ta cikin wannan jumla ko kaɗan.
Ajụjụ 5 Ripọtì
Wadanne ne nau'ikan nau'in labari na tatsuniya?
Akọwa Nkọwa
Tatsuniya a adabin Hausa tana da nau'ikan daban-daban. Masana adabin Hausa sun rarraba tatsuniya zuwa manyan nau'i biyu:
Don haka, nau'ikan labari na tatsuniya su ne kwakwalwa da almara.
Sauran zaɓuɓɓukan ba su dace ba: "zamani da tarihi" nau'ikan waƙa ne ba tatsuniya ba; "al'amura da abubuwa" ba takamaiman rarrabawa ba ne; "wasanni da waƙa" kuma sun bambanta da tatsuniya a matsayin nau'ikan adabin baka daban.
Ajụjụ 7 Ripọtì
Wadanne daga cikin wadannan kalmomi ne masu ma'anar kusanci?
Akọwa Nkọwa
Kalmomi masu ma'anar kusanci (synonyms) su ne kalmomin da ke da ma'ana iri ɗaya ko kusa da juna. Tambayar tana neman nau'in kalmomin da ke da irin wannan alaƙa.
Daga cikin zaɓuɓɓukan da aka bayar:
Don haka, Gida da Daki su ne kalmomi masu ma'anar kusanci, domin dukansu suna da alaƙa da wurin zama da masauki.
Ajụjụ 8 Ripọtì
"Ina da kudi amma_______ba su da komai."
Akọwa Nkọwa
A nahawun Hausa, wakilai suna (pronouns) masu zaman kansu (independent/emphatic pronouns) ana amfani da su don karfafa ko nuna bambanci tsakanin mutane a cikin jimla. A cikin jimlar "Ina da kudi amma_______ba su da komai":
Domin bangaren na biyu yana amfani da "ba su da," wakilin suna mai zaman kansa da ya dace shi ma "su" ne. A cikin Hausa, idan kana son karfafa wanda kake magana a kansa kafin aikatau (verb), kana amfani da wakilin suna mai zaman kansa:
"Ina da kudi amma su ba su da komai" = "I have money but they (on their part) don't have anything."
Wakilin suna "su" (they) shi ya dace domin ya yi daidai da "ba su da" a bangaren karshe na jimlar.
Ajụjụ 9 Ripọtì
Wane nau'i ne kalmar *karatu* take a jumla: *Ina son karatu sosai *?
Akọwa Nkọwa
Tambayar tana gwada fahimtar nau'ikan kalmomi (word classes) a nahawun Hausa. Jumlar da aka bayar ita ce: "Ina son karatu sosai."
Don gano nau'in kalmar karatu, muna buƙatar nazarin aikinta a cikin jumlar:
Don haka, kalmar karatu a cikin wannan jimla tana aiki a matsayin suna (noun). Ko da yake "karatu" ya fito daga fi'ilin "karanta" (to read), a cikin wannan jumla yana aiki ne a matsayin sunan abu da ake yi, ba fi'ili ba.
Ajụjụ 10 Ripọtì
Wanne salo ne ya fi yawa a cikin wakokin Hausa?
Akọwa Nkọwa
Wakokin Hausa suna amfani da salailai (literary devices/techniques) daban-daban don kara wa wakar dadi da tasiri. Daga cikin manyan salailai akwai:
Salon da ya fi yawa a cikin wakokin Hausa shi ne maimaitawa. Maimaitawa ita ce ginshikin wakokin Hausa na gargajiya da na zamani. Mawaka kan maimaita amshi (chorus/refrain), jimloli, ko kalmomi don:
Wannan shi ya sa maimaitawa ita ce salon da ya fi shahara kuma ya fi yawa a cikin wakokin Hausa.
Ajụjụ 11 Ripọtì
Read the passage carefully and answer the questions that follow:
Karanta wannan bangare na labari sosai kafin ka amsa tambayoyin daga 1 zuwa 5:
"A lokacin da Nasiru ya baro kauyen su zuwa birni domin neman ilimi, bai san cewa rayuwa za ta sauya masa ba. A kauye, Nasiru
ya saba da zaman lafiya da taimakon juna. Amma a birni, ya gamu da sabani iri-iri. A kwana na farko a makarantar kwana, aka
sace masa jakar tufafi. Wannan ya sa ya zauna cikin damuwa har ya kasa fita zuwa aji. Malam Isyaku, shugaban dalibai, ne ya
lura da halin da Nasiru ke ciki. Ya kira shi, ya ji labarinsa, sannan ya ba shi sabbin kaya da littattafai. Wannan kyakkyawan aiki
ya karfafa Nasiru har ya fara samun sabbin abokai. Bayan shekara uku, Nasiru ya kammala karatu cikin girmamawa, ya kuma
dawo kauyensu don ya kafa makaranta ta kansa."
Ta yaya Malam Isyaku ya taimaki Nasiru?
Akọwa Nkọwa
Labarin ya bayyana a sarari yadda Malam Isyaku (shugaban dalibai) ya taimaki Nasiru. A cewar labarin: "Ya kira shi, ya ji labarinsa, sannan ya ba shi sabbin kaya da littattafai."
Malam Isyaku ya yi abubuwa uku:
Wannan kyakkyawan aiki ne da ya karfafa Nasiru har ya fara samun sabbin abokai kuma ya ci gaba da karatunsa.
Sauran zabubbukan ba su dace ba: labarin bai ce ya kai shi asibiti ba, bai ba shi kudin mota ba, kuma bai fitar da shi daga makaranta ba - a'a, ya taimaka masa ya ci gaba da zama a makaranta.
Ajụjụ 12 Ripọtì
Wane bangare na harshe ne kalmar *dadi *?
Akọwa Nkọwa
A nahawun Hausa, ana rarraba kalmomi zuwa bangarori daban-daban kamar suna (noun), fi'ili/aiki (verb), sifa (adjective), da kari (adverb). Tambayar tana neman bangaren harshe da kalmar "dadi" ta shiga.
Kalmar "dadi" tana bayyana irin halin da abu ke ciki - tana nuna yanayin abu. Lokacin da muka ce "abinci mai dadi" ko "ruwa mai dadi," muna amfani da "dadi" ne don bayyana yadda abun yake - cewa yana da dadi. Wannan aikin bayyana halin abu shine aikin sifa (adjective).
Ga bambancin bangarorin harshe:
Ajụjụ 13 Ripọtì
Read the passage and answer questions below.
"Akwai wani yaro mai suna Umar, wanda ke zaune a garin Funtua. Umar na da sha'awar karatu sosai, musamman kimiyya. Duk da
cewa iyayensa ba su da karfi, suna dagewa wajen tallafa masa domin cimma burinsa. Kullum yana zuwa makaranta da wuri, yana
kuma taimaka wa malamansa. Ranar wata gasa ta kimiyya, Umar ya lashe kyauta ta farko. Wannan ya sa aka yaba masa a
makarantar gaba daya."
Daga wane gari Umar ya fito?
Akọwa Nkọwa
Wannan tambaya mai sauƙi ce ta fahimtar karatu. A farkon nassin, an rubuta a sarari: "Akwai wani yaro mai suna Umar, wanda ke zaune a garin Funtua." Wannan jumla ta bayyana kai tsaye cewa Umar yana zaune a garin Funtua - wato daga garin Funtua ya fito.
Funtua ita ce amsar da ta dace. Funtua gari ne a jihar Katsina ta Nijeriya.
Gusau (babban birnin jihar Zamfara), Kano (babban birnin jihar Kano), da Katsina (babban birnin jihar Katsina) duk garuruwan Hausa ne, amma ba su da wata alaƙa da nassin wannan labari. A cikin tambayoyin fahimtar karatu, amsar dole ta fito daga abin da nassin ya faɗa kai tsaye.
Ajụjụ 14 Ripọtì
"Ina son________" Wacce kalma za ta cika gibin?
Akọwa Nkọwa
Jimlar "Ina son________" tana buqatar a cika ta da kalmar da ta dace bayan "son" (liking/loving). A nahawun Hausa, "ina son" tana bukatar sunan fi'ili (verbal noun/masdar) ko sunan abin da ake so.
Bari mu duba zabin:
Karatu shi ne zabin da ya fi dacewa domin shi sunan fi'ili ne (verbal noun) wanda ke biye da "ina son" a hanyar nahawu ta yau da kullum: "Ina son karatu" (I love reading/studying).
Ajụjụ 15 Ripọtì
Me ake kira "Rubutun Ajami"?
Akọwa Nkọwa
"Rubutun Ajami" shi ne tsarin rubuta harshen Hausa da haruffan Larabci (Arabic script). Kalmar "Ajami" ta fito daga Larabci, ma'anarta ita ce "wanda ba Balarabe ba" ko "bako." A tarihi, lokacin da musulunci ya bazu zuwa kasar Hausa, malaman addini sun fara amfani da haruffan Larabci wajen rubuta harshen Hausa, musamman don rubuce-rubuce na addini, wasiƙu, da tarihi.
Rubutun Ajami ya sha bamban da rubutun Larabci na asali saboda an daidaita shi don ya iya rubuta sautukan da ke cikin harshen Hausa amma ba sa cikin Larabci. Misali, an ƙara wasu alamomi don sautuka irin su "ts," "sh," da sauransu. Wannan tsari na rubutu ya kasance a yaɗu tun kafin zuwan turawan mulkin mallaka da rubutun Boko (Latin script).
Saboda haka, Rubutun Larabci shine amsar da ta dace, domin Ajami a asali tsarin amfani da haruffan Larabci ne wajen rubuta harshen Hausa. Ba rubutun Faransanci ba, ba rubutun Yarbanci ba, kuma ba rubutun Turanci ba.
Ajụjụ 16 Ripọtì
Me ya sa Aliyu ke ganin ya kamata a dawo da sana'o'in gargajiya?
Akọwa Nkọwa
Wannan tambaya tana magana ne game da ra'ayin Aliyu dangane da dawowa da sana'o'in gargajiya (traditional crafts) kamar ƙira, saƙa, rini, da sauransu.
Babban dalilin da ya sa Aliyu ke ganin ya kamata a dawo da sana'o'in gargajiya shi ne don bunƙasa tattalin arziƙi. Sana'o'in gargajiya suna da gudummawa mai yawa ga tattalin arziƙi ta hanyoyi da dama:
Sauran zaɓuɓɓukan ba su ɗauki cikakken hoton dalilin ba: samun aiki a birni ya keɓanta ga birni kawai; rage zaman banza sakamako ne na sana'a, ba babban dalili ba; kuma koyarwa a makaranta hanya ce ta aiwatarwa, ba manufa ba. Babban dalilin shi ne bunƙasa tattalin arziƙi gaba ɗaya.
Ajụjụ 17 Ripọtì
Wane salo ne ya fi fitowa a cikin wakokin Aminu Ala?
Akọwa Nkọwa
Aminu Ala (cikakken sunansa Aminu Danbala Alaramma) shahararren mawaƙi ne na Hausa na zamani wanda ya yi fice a fagen waƙoƙin siyasa a Arewacin Nijeriya.
Salon da ya fi fitowa a cikin waƙoƙinsa shi ne salo na siyasa. Aminu Ala ya shahara ne saboda waƙoƙinsa na siyasa waɗanda suke:
Ko da yake waƙoƙinsa na iya ƙunsar wasu salailai kamar gargaɗi ko kwatanci, babban salon da ya keɓanta da shi kuma ya sa ya shahara shi ne salon siyasa. A cikin nazarin adabin Hausa na zamani, ana ɗaukar Aminu Ala a matsayin ɗaya daga cikin fitattun mawaƙan siyasa na Hausa.
Ajụjụ 18 Ripọtì
Ma'anar bakake masu murya ita ce -
Akọwa Nkọwa
A cikin ilimin harshen Hausa (phonology), haruffa sun kasu kashi biyu: wasali (vowels) da baƙaƙe (consonants). Baƙaƙe kuma sun kasu gida biyu bisa ga ko suna da murya (voice) ko ba su da murya.
Baƙaƙe masu murya su ne haruffan da ake amfani da muryar makogwaro (vocal cords) wajen fitar da su. Lokacin da ake furta baƙar da ke da murya, igiyoyin murya (vocal cords) suna girgiza, kuma ana iya jin wannan girgizar idan ka sanya yatsa a kan makogwaro yayin magana. Misalai a Hausa sun haɗa da: b, d, g, z, m, n, r, l, w, y.
Saboda haka, haruffan da ke da sauti ita ce ma'anar da ta dace da "baƙaƙe masu murya." Kalmar "murya" da "sauti" suna da alaƙa mai ƙarfi a wannan mahallin - duka biyun suna nufin girgizar igiyoyin murya.
"Haruffan da ba sa da sauti" tana nufin baƙaƙe marasa murya (voiceless consonants), kamar: f, s, k, t - akasin abin da ake tambaya. "Haruffan kowane lokaci" da "haruffan guda biyu a wuri ɗaya" ba su da alaƙa da ma'anar baƙaƙe masu murya.
Ajụjụ 19 Ripọtì
Wace kalma ce ke da alaka da ilimi?
Akọwa Nkọwa
Wannan tambaya tana gwada fahimtar ɗalibi game da alaƙar kalmomi da ra'ayoyi. Kalmar ilimi tana nufin koyo, sani, da samun ilimi ta hanyar karatu da bincike.
Daga cikin zaɓuɓɓukan da aka bayar:
Don haka, karatu ita ce kalma ɗaya tilo da ke da alaƙa kai tsaye da ilimi, domin karatu shi ne hanyar samun ilimi.
Ajụjụ 20 Ripọtì
Read the passage carefully and answer the questions that follow:
Karanta wannan bangare na labari sosai kafin ka amsa tambayoyin daga 1 zuwa 5:
"A lokacin da Nasiru ya baro kauyen su zuwa birni domin neman ilimi, bai san cewa rayuwa za ta sauya masa ba. A kauye, Nasiru
ya saba da zaman lafiya da taimakon juna. Amma a birni, ya gamu da sabani iri-iri. A kwana na farko a makarantar kwana, aka
sace masa jakar tufafi. Wannan ya sa ya zauna cikin damuwa har ya kasa fita zuwa aji. Malam Isyaku, shugaban dalibai, ne ya
lura da halin da Nasiru ke ciki. Ya kira shi, ya ji labarinsa, sannan ya ba shi sabbin kaya da littattafai. Wannan kyakkyawan aiki
ya karfafa Nasiru har ya fara samun sabbin abokai. Bayan shekara uku, Nasiru ya kammala karatu cikin girmamawa, ya kuma
dawo kauyensu don ya kafa makaranta ta kansa."
Me Nasiru ya yi bayan kammala karatu?
Akọwa Nkọwa
Labarin ya bayyana a karshe abin da Nasiru ya yi bayan kammala karatunsa. A cewar labarin: "Bayan shekara uku, Nasiru ya kammala karatu cikin girmamawa, ya kuma dawo kauyensu don ya kafa makaranta ta kansa."
Wannan yana nuna cewa bayan Nasiru ya gama karatu, ya bude (ya kafa) makaranta a kauye. Ya dawo gidansu a kauye ne don ya kafa makarantar kansa - yana so ya ba wa mutanen kauyensu damar samun ilimi kamar yadda shi ma ya samu.
Sauran zabubbukan ba su dace ba:
Wannan labari yana nuna muhimmancin ilimi da kuma yadda mutum zai iya amfani da ilimin da ya samu don taimakon al'ummarsa.
Ajụjụ 22 Ripọtì
Wane salo ne ya fi dacewa da karin magana a Hausance?
Akọwa Nkọwa
Karin magana a Hausance ya shahara da taƙaitaccen salon magana wanda ke ɗauke da zurfin hikima. Karin magana ba dogon bayani ba ne, kuma ba maganar da ba ta da ma'ana ba ce. Manufarsa ita ce a yi amfani da kalmomi kaɗan don isar da babban saƙo mai ma'ana.
Salon da ya fi dacewa da karin magana shi ne sauki da zurfi. Wannan yana nufin kalmomin sun kasance masu sauƙin fahimta a sama-sama, amma idan aka yi tunani a kansu, za a ga cewa suna ɗauke da zurfin hikima da darasi.
Misali, karin maganar "Hannun daya baya ɗaukar jinka" kalma ce mai sauƙi, amma zurfin ma'anarta ita ce haɗin kai da taimakon juna suna da muhimmanci a rayuwa.
Sauran zaɓuɓɓuka ba su dace ba: rashin ma'ana ya saɓa wa manufar karin magana gaba ɗaya; dogon bayani ya saɓa wa taƙaitaccen salon karin magana; maimaici kuma ba shi ne babban sifar karin magana ba, ko da yake wasu karin magana na iya yin amfani da shi.
Ajụjụ 23 Ripọtì
Wanne ne ya dace da "Yara sun ... "?
Akọwa Nkọwa
A nahawun Hausa, tsarin jimla a siga ta da ta wuce (past tense) shi ne: wakilin suna + alamar wucewa + fi'ili.
"Yara" suna ne na jam'i (children), kuma "sun" ita ce alamar siga ta da ta wuce (past tense marker) ga jam'i na uku (3rd person plural). Tsarin da ya dace shine:
Yara sun zo = "Yaran sun zo" = The children have come/came.
Bari mu duba sauran zabin:
Fi'ilin "zo" shi kadai ya isa ya cika jimlar yadda ya kamata: "Yara sun zo."
Ajụjụ 24 Ripọtì
Idon Matambayi yana daga cikin wane nau'i na adabi?
Akọwa Nkọwa
Idon Matambayi shahararren littafi ne a cikin adabin Hausa na zamani. Yana daga cikin nau'in labari (novel/prose fiction) a cikin tsarin rabon adabi.
Bari mu fahimci nau'o'in adabin Hausa:
Idon Matambayi an rubuta shi ne a tsarin labarin almara (prose narrative) - yana da haruffa, makirci (plot), da jigo (theme). Ba wasan kwaikwayo ba ne (ba shi da tsarin dandali), ba waka ba ne (ba shi da kari da amshi), kuma ba makala ba ne (ba bayani/sharhi ba ne). Shi labari ne.
Ajụjụ 25 Ripọtì
Su_______zuwa kasuwa." Wace kalma ta dace?
Akọwa Nkọwa
A nahawun Hausa, akwai alamomi daban-daban da ake sanyawa tsakanin wakilin suna da fi'ili don nuna siga (tense/aspect). Ga wakilin suna "su" (they/3rd person plural):
Jimlar "Su_______zuwa kasuwa" tana nuna aiki na al'ada - wato abu ne da ake yi a kullum ko a kai a kai. Alamar al'ada (habitual aspect marker) a Hausa ita ce "kan".
"Sukan zuwa kasuwa" = "They usually go to the market" - tana nuna aikin da aka saba yi.
A jarrabawa, ka tuna cewa "kan" ita ce alamar da ke nuna abin da ake yi a al'ada ko a kullum.
Ajụjụ 26 Ripọtì
Menene manufar karin magana: *Ruwa baya tsami banza *?
Akọwa Nkọwa
Karin maganar da aka bayar ita ce: "Ruwa baya tsami banza." Kalma-kalma, yana nufin ruwa ba ya zama mai tsami (sour/bitter) ba don komai - akwai dalili da ya sa ya tsami.
Ma'anar wannan karin magana ita ce komai yana da dalili. Karin maganar yana koyar da cewa kowace irin lamari ko al'amari da ya faru a rayuwa yana da musabbabin da ya haifar da shi. Kamar yadda ruwa bai san ya tsami ba tare da wani dalili ba (misali, an sa wani abu a cikinsa, ko ya zauna tsawon lokaci), haka ma abubuwan da ke faruwa a rayuwa duk suna da dalilansu.
Wannan darasi yana ƙarfafa mutum ya nemi sanin dalilin abin da ya faru kafin ya yanke hukunci ko ya yi zargi.
Sauran zaɓuɓɓukan ba su dace ba: "babu abin damuwa" ya saɓa wa saƙon karin maganar; "ruwa yakan tsami" na zahiri ne, ba ma'anar da ake nufi ba; "ruwa na da amfani" ba shi ne abin da karin maganar ke koyarwa ba.
Ajụjụ 27 Ripọtì
Wace waka ce ake rerawa lokacin haihuwa a gargajiyar Hausa?
Akọwa Nkọwa
A al'adar Hausa, ana yin wakoki daban-daban a lokutan muhimman al'amura na rayuwa kamar haihuwa, aure, suna (ranar suna), da dai sauransu. Wakar da ake rerawa musamman lokacin haihuwa ita ce wakar tarbar jariri.
Wakar tarbar jariri waka ce da mata (musamman iyaye mata, kakanni, da makusantan uwar jariri) ke rerawa don nuna farin cikin zuwan sabon jariri a duniya. Wannan waka tana dauke da addu'o'i ga jaririn, fatan alheri, da murna ga iyayen jaririn.
Sauran zabubbukan da aka bayar ba su dace ba saboda:
A jarrabawa, ka tuna cewa al'adun Hausa na haihuwa sun hada da wakar tarbar jariri, bikin suna (ranar suna), da aski (aske gashin jariri).
Ajụjụ 29 Ripọtì
Wace kalma ce ke nuni da wurin da ake zuwa?
Akọwa Nkọwa
Tambayar tana neman kalmar da ke nuna wurin da ake zuwa, wato inda mutum zai je - makasudin tafiya (destination).
Daga cikin zabubbukan da aka bayar:
A nahawun Hausa, kalmomin wuri (sunayen wuri) su ne wadanda ke nuna inda mutum yake ko inda zai je. Kasuwa ita ce kadai kalma a cikin zabubbukan da ke nuna takamaiman wuri - wurin da ake zuwa.
Ajụjụ 30 Ripọtì
Wace irin waka ce ake rerawa a bukukuwan aure?
Akọwa Nkọwa
A al'adar Hausawa, bukukuwan aure suna da nau'ikan waƙoƙi daban-daban da ake rerawa don bikin. Tambayar tana neman sanin irin waƙar da ake rerawa a lokacin bukukuwan aure.
Amsar ita ce waƙar taya murna. A bukukuwan aure na Hausa, waƙoƙin taya murna (congratulatory songs) su ne waƙoƙin da ake rerawa don taya sabuwar ma'aurata murna, don yi musu fatan alheri, da nuna farin ciki da wannan sabon haɗin gwiwa.
Banbancin da sauran zaɓuɓɓuka:
Ajụjụ 31 Ripọtì
"Littafin ______ne." Wace kalma ce take nuna mallaka?
Akọwa Nkọwa
A cikin harshen Hausa, kalmomin mallaka (possessive pronouns) suna nuna wanda ya mallaki abu. Jumlar "Littafin ______ ne" tana buƙatar kalmar da ke nuna wanda ya mallaki littafin. Daga cikin zaɓuɓɓukan da aka bayar, nawa ita ce kalmar da ke nuna mallaka kai tsaye.
"Nawa" tana nufin "mine" a Turanci - tana nuna cewa abu na mai magana ne. Jumlar za ta kasance "Littafin nawa ne" (The book is mine), wanda ke nuna mallaka a sarari.
Sauran zaɓuɓɓukan ba su nuna mallaka a wannan mahallin ba:
A cikin nahawun Hausa, kalmomin mallaka sun haɗa da: nawa (mine), naka/naki (yours), nasa/nata (his/hers), namu (ours), naku (yours, plural), da nasu (theirs).
Ajụjụ 32 Ripọtì
"Yarinya mai kyau ce." Wace ce jimla mai suna?
Akọwa Nkọwa
A nahawun Hausa, jimla mai suna (noun phrase) ita ce gungun kalmomi da suka hada da suna tare da siffofinsa ko bayananshi wadanda suke aiki tare a matsayin suna guda daya a cikin jimla.
A cikin jimlar "Yarinya mai kyau ce":
Saboda haka, jimla mai sunan a cikin wannan jimlar ita ce "Yarinya mai kyau" - wato sunan tare da siffarsa. Sunan kadai "Yarinya" ba ya cika jimla mai sunan ba domin siffar "mai kyau" tana cikin jimlar. "Ce" kuma kalma ce ta daban da ke tabbatar da jimlar gaba daya.
Ajụjụ 33 Ripọtì
Wane yanayi ne kalmar *karya* ke nuni da shi?
Akọwa Nkọwa
Tambayar tana neman sanin yanayin (category/field) da kalmar ƙarya ke nuni da shi. Ƙarya tana nufin faɗar abin da ba gaskiya ba da gangan.
Kalmar ƙarya tana cikin yanayin halayya (character/behavior). Ga dalilin:
Don haka, ƙarya tana cikin yanayin halayya domin ita hali ce ta mutum - wani irin ɗabi'a ko salon rayuwa da mutum ke nunawa.
Ajụjụ 34 Ripọtì
Menene manufar tatsuniya a al'adar Hausawa?
Akọwa Nkọwa
Tatsuniya wani muhimmin bangare ne na al'adar Hausawa. Tana da manufofi da yawa, amma babbar manufarta ita ce koyar da dabi'a - wato tarbiyyar yara da koya musu kyawawan halaye, gaskiya, biyayya, da haƙuri.
Ko da yake tatsuniya tana da nishaɗi a cikinta, ba nishaɗi kaɗai ba ne manufarta. Tatsuniya tana amfani da labari mai daɗi don jan hankalin masu sauraro, musamman yara, sannan ta koya musu darasi game da rayuwa da ɗabi'a. Misali, tatsuniyar da ke nuna yadda maƙaryaci ya sha wahala a ƙarshe tana koyar da muhimmancin gaskiya.
Sauran zaɓuɓɓukan ba su dace ba kwata-kwata: ƙarfafa ƙarya da koya lalaci duk abubuwa ne marasa kyau waɗanda tatsuniya take ƙoƙarin yaƙi, ba ƙarfafawa ba.
Ajụjụ 35 Ripọtì
Ma'anar karin magana 'Hannu daya baya daukar jinka' ita ce -
Akọwa Nkọwa
Karin maganar da aka bayar ita ce: "Hannu ɗaya baya ɗaukar jinka." Kalma-kalma, yana nufin hannu ɗaya ba zai iya ɗaga nauyin jinka (bundle of thatch/grass for roofing) ba.
Ma'anar wannan karin magana ita ce a taimaka wa juna. Jinka nauyi ne da mutum ɗaya ba zai iya ɗauka shi kaɗai ba - sai a haɗa hannu biyu ko fiye. Haka nan a rayuwa, akwai ayyuka da matsaloli da mutum ɗaya ba zai iya magance su shi kaɗai ba - sai an haɗa ƙarfi, an taimaka wa juna.
Karin maganar yana koyar da muhimmancin haɗin kai da taimakon juna (cooperation) a cikin al'umma. Ba wanda zai yi komai shi kaɗai; ana buƙatar juna don ci gaban al'umma.
Sauran zaɓuɓɓukan ba su da alaƙa da saƙon karin maganar: "a zauna lafiya" game da zaman lafiya ne; "a yi sauri" game da gaggawa; "a ci gaba da karatu" game da ilimi - babu ɗayansu da ya shafi taimakon juna.
Ajụjụ 36 Ripọtì
"Ali ya sayi keke." Wace irin jimla ce wannan?
Akọwa Nkọwa
A nahawun Hausa, jimloli suna kasu zuwa nau'o'i dangane da tsarinsu:
"Ali ya sayi keke" jimla ce mai tsari mai sauki:
Tana da fi'ili guda daya, taken magana guda daya, kuma ba ta da rassa ko karamar jimla. Saboda haka, ita jimla mai sauki ce.
Ajụjụ 37 Ripọtì
Karanta wannan bangare na labari sosai kafin ka amsa tambayoyin daga 1 zuwa 5:
"A lokacin da Nasiru ya baro kauyen su zuwa birni domin neman ilimi, bai san cewa rayuwa za ta sauya masa ba. A kauye, Nasiru
ya saba da zaman lafiya da taimakon juna. Amma a birni, ya gamu da sabani iri-iri. A kwana na farko a makarantar kwana, aka
sace masa jakar tufafi. Wannan ya sa ya zauna cikin damuwa har ya kasa fita zuwa aji. Malam Isyaku, shugaban dalibai, ne ya
lura da halin da Nasiru ke ciki. Ya kira shi, ya ji labarinsa, sannan ya ba shi sabbin kaya da littattafai. Wannan kyakkyawan aiki
ya karfafa Nasiru har ya fara samun sabbin abokai. Bayan shekara uku, Nasiru ya kammala karatu cikin girmamawa, ya kuma
dawo kauyensu don ya kafa makaranta ta kansa."
Wane hali Nasiru ya saba da shi a kauye?
Akọwa Nkọwa
Labarin ya bayyana irin halin da Nasiru ya saba da shi a kauye kafin ya tafi birni. A cewar labarin: "A kauye, Nasiru ya saba da zaman lafiya da taimakon juna."
Wannan yana nuna cewa halin da Nasiru ya saba da shi a kauye shine lafiya da taimakon juna - rayuwa mai lumana inda mutane ke taimakon juna. Kauyen su wuri ne na zaman lafiya da hadin gwiwa tsakanin mutane.
Labarin ya kara bayyana bambancin da ke tsakanin kauye da birni lokacin da ya ce "Amma a birni, ya gamu da sabani iri-iri" - wannan yana nuna cewa halin birni ya bambanta da halin kauye na zaman lafiya da ya saba da shi.
Sauran zabubbukan kamar "fada da hassada," "kisan kai da kiyayya," da "raini da ha'inci" duk abubuwa ne masu muni da ba su bayyana halin kauyen Nasiru ba.
Ajụjụ 38 Ripọtì
'Mai doki ya yi dokin barawo" yana nufin me?
Akọwa Nkọwa
Karin maganar "Mai doki ya yi dokin barawo" tana nufin mutum ya taimaki wani cikin aikin da bai sani ba cewa mugun aiki ne. Kalmar "mai doki" tana nuna mutumin da ke da doki nasa, amma ya yi amfani da dokinsa don gudanar da aikin barawo - wato ya zama abin hawa ga barawo ba tare da ya sani ba.
A cikin al'adar Hausa, wannan karin magana tana koyarwa cewa wani lokaci mutum kan shiga cikin taimakon abin da bai kamata ba ba tare da ya san ainihin abin da ke faruwa ba. Misali, idan ka ba wani aron motarka kuma ya je ya yi sata da ita, kai ne "mai doki da ya yi dokin barawo" - ka taimaka ba tare da sanin manufar ba.
Saboda haka, ma'anar wannan karin magana ita ce taimakawa ba tare da sani ba - wato taimakawa a cikin rashin sani ko rashin niyya.
Ajụjụ 39 Ripọtì
Read the passage carefully and answer the questions that follow:
Karanta wannan bangare na labari sosai kafin ka amsa tambayoyin daga 1 zuwa 5:
"A lokacin da Nasiru ya baro kauyen su zuwa birni domin neman ilimi, bai san cewa rayuwa za ta sauya masa ba. A kauye, Nasiru
ya saba da zaman lafiya da taimakon juna. Amma a birni, ya gamu da sabani iri-iri. A kwana na farko a makarantar kwana, aka
sace masa jakar tufafi. Wannan ya sa ya zauna cikin damuwa har ya kasa fita zuwa aji. Malam Isyaku, shugaban dalibai, ne ya
lura da halin da Nasiru ke ciki. Ya kira shi, ya ji labarinsa, sannan ya ba shi sabbin kaya da littattafai. Wannan kyakkyawan aiki
ya karfafa Nasiru har ya fara samun sabbin abokai. Bayan shekara uku, Nasiru ya kammala karatu cikin girmamawa, ya kuma
dawo kauyensu don ya kafa makaranta ta kansa."
Wani abu ne ya faru da Nasiru a kwanakin farko a birni?
Akọwa Nkọwa
Labarin ya bayyana abin da ya faru da Nasiru a kwanakinsa na farko a birni. A cewar labarin: "A kwana na farko a makarantar kwana, aka sace masa jakar tufafi."
Wannan yana nufin an sace masa kaya - an yi masa sata a dare na farko da ya shiga makarantar kwana. Jakar tufafinsa ce aka sace masa. Wannan lamari ne da ya sa ya zauna cikin damuwa har ya kasa fita zuwa aji.
Sauran zabubbukan ba su dace da abin da labarin ya fada ba:
A jarrabawan fahimtar karatu, ka tuna cewa amsar ta fito ne daga cikin labarin da aka ba ka, ba daga tunaninka ba.
Ajụjụ 40 Ripọtì
Wace kalma ce ke ɗauke da harafi mai ƙarfi (emphatic)?
Akọwa Nkọwa
A nahawun Hausa, haruffa masu ƙarfi (emphatic consonants) su ne waɗanda ake furta su da ƙarfin iska daga maƙogwaro ko ɓacin baki, daban da na al'ada. Haruffan Hausa masu ƙarfi sun haɗa da: ɓ (implosive b), ɗ (implosive d), ƙ (ejective k), da ts (ejective).
Bari mu bincika kowace kalma:
Don haka, Kofa (wato ƙofa) ita ce kalmar da ke ɗauke da harafi mai ƙarfi, saboda tana da harafin ƙ (ejective k).
Ị ga-achọ ịga n'ihu na omume a?