Ana loda....
|
Latsa & Riƙe don Ja Shi Gabaɗaya |
|||
|
Danna nan don rufewa |
|||
Tambaya 1 Rahoto
Wace kalma ce ke nuni da wurin da ake zuwa?
Bayanin Amsa
Tambayar tana neman kalmar da ke nuna wurin da ake zuwa, wato inda mutum zai je - makasudin tafiya (destination).
Daga cikin zabubbukan da aka bayar:
A nahawun Hausa, kalmomin wuri (sunayen wuri) su ne wadanda ke nuna inda mutum yake ko inda zai je. Kasuwa ita ce kadai kalma a cikin zabubbukan da ke nuna takamaiman wuri - wurin da ake zuwa.
Tambaya 2 Rahoto
"Mu_____cin abinci."
Bayanin Amsa
A nahawun Hausa, kowane wakilin suna (pronoun) yana da alamar ci gaba (continuous/progressive marker) da ake sanyawa tsakanin wakilin suna da fi'ili (verb). Ga wakilin suna "mu" (mu = we/namu), alamar ci gaba ita ce na.
Misalai na alamomin ci gaba:
Saboda haka, jimlar da aka cika ta zama: "Muna cin abinci" - ma'ana "Muna cin abinci" (We are eating food). Kalmar "na" ita ce alamar ci gaba da ta dace da wakilin suna "mu" a cikin siga mai ci gaba (continuous tense).
Tambaya 3 Rahoto
"Ali ya sayi keke." Wace irin jimla ce wannan?
Bayanin Amsa
A nahawun Hausa, jimloli suna kasu zuwa nau'o'i dangane da tsarinsu:
"Ali ya sayi keke" jimla ce mai tsari mai sauki:
Tana da fi'ili guda daya, taken magana guda daya, kuma ba ta da rassa ko karamar jimla. Saboda haka, ita jimla mai sauki ce.
Tambaya 5 Rahoto
"Gidan nan babba ne." Mene ne bayanin magana?
Bayanin Amsa
A nahawun Hausa, jimla tana da sassa biyu na asali:
A cikin jimlar "Gidan nan babba ne":
Tambayar ta nemi a gano bayanin magana. Bayanin magana shi ne "babba ne" (wanda aka rubuta a matsayin "Babbane" a cikin zabin). Shi ke gaya mana cewa gidan babba ne - yana ba da siffa ga taken magana.
Tambaya 7 Rahoto
A jimla "Mu tafi gida", wace kalma ce take nuna mai aiwatar da aiki?
Bayanin Amsa
A cikin nahawun Hausa, "mai aiwatar da aiki" shi ne batun jumla (subject) - wato wanda ke aikata abin da fi'ili (verb) ke faɗa. A jumlar "Mu tafi gida," akwai abubuwa uku:
Mu ita ce amsar da ta dace domin ita ce kalmar da ke nuna mai aiwatar da aikin - wato wanda ke tafiya. Ko da yake jumlar na iya zama umarni (imperative) ko roƙo, "Mu" har yanzu ita ce kalmar da ke gano wanda za ya yi aikin tafiya.
"Tafi" fi'ili ne (verb), ba mai aiwatarwa ba. "Gida" karin bayani ne na wuri. "Ba wata" ba ta cikin wannan jumla ko kaɗan.
Tambaya 8 Rahoto
'Mai doki ya yi dokin barawo" yana nufin me?
Bayanin Amsa
Karin maganar "Mai doki ya yi dokin barawo" tana nufin mutum ya taimaki wani cikin aikin da bai sani ba cewa mugun aiki ne. Kalmar "mai doki" tana nuna mutumin da ke da doki nasa, amma ya yi amfani da dokinsa don gudanar da aikin barawo - wato ya zama abin hawa ga barawo ba tare da ya sani ba.
A cikin al'adar Hausa, wannan karin magana tana koyarwa cewa wani lokaci mutum kan shiga cikin taimakon abin da bai kamata ba ba tare da ya san ainihin abin da ke faruwa ba. Misali, idan ka ba wani aron motarka kuma ya je ya yi sata da ita, kai ne "mai doki da ya yi dokin barawo" - ka taimaka ba tare da sanin manufar ba.
Saboda haka, ma'anar wannan karin magana ita ce taimakawa ba tare da sani ba - wato taimakawa a cikin rashin sani ko rashin niyya.
Tambaya 9 Rahoto
Karanta wannan bangare na labari sosai kafin ka amsa tambayoyin daga 1 zuwa 5:
"A lokacin da Nasiru ya baro kauyen su zuwa birni domin neman ilimi, bai san cewa rayuwa za ta sauya masa ba. A kauye, Nasiru
ya saba da zaman lafiya da taimakon juna. Amma a birni, ya gamu da sabani iri-iri. A kwana na farko a makarantar kwana, aka
sace masa jakar tufafi. Wannan ya sa ya zauna cikin damuwa har ya kasa fita zuwa aji. Malam Isyaku, shugaban dalibai, ne ya
lura da halin da Nasiru ke ciki. Ya kira shi, ya ji labarinsa, sannan ya ba shi sabbin kaya da littattafai. Wannan kyakkyawan aiki
ya karfafa Nasiru har ya fara samun sabbin abokai. Bayan shekara uku, Nasiru ya kammala karatu cikin girmamawa, ya kuma
dawo kauyensu don ya kafa makaranta ta kansa."
Wane hali Nasiru ya saba da shi a kauye?
Bayanin Amsa
Labarin ya bayyana irin halin da Nasiru ya saba da shi a kauye kafin ya tafi birni. A cewar labarin: "A kauye, Nasiru ya saba da zaman lafiya da taimakon juna."
Wannan yana nuna cewa halin da Nasiru ya saba da shi a kauye shine lafiya da taimakon juna - rayuwa mai lumana inda mutane ke taimakon juna. Kauyen su wuri ne na zaman lafiya da hadin gwiwa tsakanin mutane.
Labarin ya kara bayyana bambancin da ke tsakanin kauye da birni lokacin da ya ce "Amma a birni, ya gamu da sabani iri-iri" - wannan yana nuna cewa halin birni ya bambanta da halin kauye na zaman lafiya da ya saba da shi.
Sauran zabubbukan kamar "fada da hassada," "kisan kai da kiyayya," da "raini da ha'inci" duk abubuwa ne masu muni da ba su bayyana halin kauyen Nasiru ba.
Tambaya 10 Rahoto
Hausa tana cikin wace rukuni na harsuna?
Bayanin Amsa
Linguistics classifies the world's languages into families based on shared ancestry and structural features. Hausa belongs to the Afro-Asiatic language family, specifically to its Chadic branch. The Chadic languages are spoken predominantly in northern Nigeria, Niger, Chad, and Cameroon, and Hausa is by far the most widely spoken among them, with over 80 million speakers across West and Central Africa.
The Afro-Asiatic family also includes Semitic languages (such as Arabic and Hebrew), Berber languages, Cushitic languages (such as Somali and Oromo), and ancient Egyptian. Hausa shares certain structural features with other Afro-Asiatic languages, including a system of grammatical gender, certain consonant patterns, and aspects of verb morphology.
Indo-European is the family that includes English, French, Hindi, and most European languages - Hausa has no connection to this group. Bantu is a sub-group of the Niger-Congo family and includes languages such as Swahili, Zulu, and Igbo's neighbours, but not Hausa. Niger-Congo is the largest African language family and includes Yoruba and Igbo, but Hausa specifically belongs to the Afro-Asiatic family, not Niger-Congo.
Tambaya 11 Rahoto
Wadanne daga cikin wadannan kalmomi ne masu ma'anar kusanci?
Bayanin Amsa
Kalmomi masu ma'anar kusanci (synonyms) su ne kalmomin da ke da ma'ana iri ɗaya ko kusa da juna. Tambayar tana neman nau'in kalmomin da ke da irin wannan alaƙa.
Daga cikin zaɓuɓɓukan da aka bayar:
Don haka, Gida da Daki su ne kalmomi masu ma'anar kusanci, domin dukansu suna da alaƙa da wurin zama da masauki.
Tambaya 12 Rahoto
Menene manufar tatsuniya a al'adar Hausawa?
Bayanin Amsa
Tatsuniya wani muhimmin bangare ne na al'adar Hausawa. Tana da manufofi da yawa, amma babbar manufarta ita ce koyar da dabi'a - wato tarbiyyar yara da koya musu kyawawan halaye, gaskiya, biyayya, da haƙuri.
Ko da yake tatsuniya tana da nishaɗi a cikinta, ba nishaɗi kaɗai ba ne manufarta. Tatsuniya tana amfani da labari mai daɗi don jan hankalin masu sauraro, musamman yara, sannan ta koya musu darasi game da rayuwa da ɗabi'a. Misali, tatsuniyar da ke nuna yadda maƙaryaci ya sha wahala a ƙarshe tana koyar da muhimmancin gaskiya.
Sauran zaɓuɓɓukan ba su dace ba kwata-kwata: ƙarfafa ƙarya da koya lalaci duk abubuwa ne marasa kyau waɗanda tatsuniya take ƙoƙarin yaƙi, ba ƙarfafawa ba.
Tambaya 13 Rahoto
Read the passage and answer questions below.
"Akwai wani yaro mai suna Umar, wanda ke zaune a garin Funtua. Umar na da sha'awar karatu sosai, musamman kimiyya. Duk da
cewa iyayensa ba su da karfi, suna dagewa wajen tallafa masa domin cimma burinsa. Kullum yana zuwa makaranta da wuri, yana
kuma taimaka wa malamansa. Ranar wata gasa ta kimiyya, Umar ya lashe kyauta ta farko. Wannan ya sa aka yaba masa a
makarantar gaba daya."
Me ya sa iyayen Umar ke goyon bayansa?
Bayanin Amsa
Tambayar tana neman dalilin da ya sa iyayen Umar ke goyon bayansa. A cikin nassin, an rubuta: "Duk da cewa iyayensa ba su da ƙarfi, suna dagewa wajen tallafa masa domin cimma burinsa." Kalmar "domin cimma burinsa" tana nuna cewa dalilin goyon bayansu shi ne son ganin ya ci gaba kuma ya cimma manufarsa a rayuwa.
Saboda suna so ya ci gaba ita ce amsar da ta dace. Iyayen Umar, ko da yake ba su da arziki ko ƙarfi, sun ci gaba da tallafa masa saboda suna son ya yi nasara a karatunsa da rayuwarsa.
"Don su ba shi aure" ba a ambata a cikin nassin - ba a tattauna batun aure ko kaɗan. "Saboda su malamai ne" ba daidai ba ne domin nassin bai faɗi cewa iyayensa malamai ne ba. "Saboda suna da arziƙi" ya saɓa wa abin da nassin ya faɗa kai tsaye - an nuna cewa "ba su da ƙarfi," wanda ke nufin ba su da wadata.
Tambaya 14 Rahoto
Wane jigo ne mafi rinjaye a cikin littafin 'Ruwan Bagaja' na Abubakar Imam?
Bayanin Amsa
Ruwan Bagaja littafi ne na Hausa da Abubakar Imam ya rubuta a shekarar 1934. Shi ne ɗaya daga cikin littattafan farko da aka rubuta a Hausa, kuma ya lashe gasar rubutu da gwamnatin mulkin mallaka ta shirya.
Babban jigon littafin shi ne neman magani. Labarin ya shafi tafiyar jarumi wanda aka aika shi ya je ya nemo "Ruwan Bagaja" - wani ruwan magani mai ban mamaki da ake cewa yana warkar da kowace irin cuta. A cikin tafiyarsa, jarumi ya fuskanci ƙalubale da abubuwan ban mamaki da yawa.
Ko da yake labarin yana ɗauke da wasu jigogi kamar ƙarfin hali da juriya, babban abin da ke tafiyar da labarin daga farko zuwa ƙarshe shi ne neman wannan magani na musamman. Duk abubuwan da suka faru a cikin littafin sun ta'allaƙa ne da wannan manufa ta neman magani.
Sauran zaɓuɓɓukan ba su dace ba: labarin ba game da fushin iyaye ba ne, ba harkar kasuwanci ba, kuma ba soyayya ba ce babban jigonsa.
Tambaya 15 Rahoto
Me yasa Amina ta ki komawa makaranta bayan hutu?
Bayanin Amsa
Wannan tambaya tana game da dalilin da ya sa Amina ta ƙi komawa makaranta bayan hutu. A cikin labarun da ke tattauna ƙalubalen ilimi a Nijeriya, ɗaya daga cikin manyan matsaloli da 'yan mata ke fuskanta shi ne rashin kuɗin makaranta.
Amsar ita ce saboda ba ta da kuɗin komawa. Wannan dalili ne da ya fi dacewa da gaskiyar yau da kullum a al'ummomin Hausawa da Nijeriya gaba ɗaya, inda talauci ke hana yara musamman 'yan mata ci gaba da karatunsu. Kuɗin da ake buƙata na makaranta ya haɗa da:
Sauran zaɓuɓɓukan ba su da ƙarfin hujja iri ɗaya: "tana da aiki a gida" ba ya zama babban dalili na barin makaranta gaba ɗaya; "ta yi fushi da malamai" ba dalili ne na yau da kullum ba; "ta samu sabon aiki" kuma ba ya dacewa da ɗalibar da ke ƙoƙarin komawa makaranta.
Tambaya 16 Rahoto
Wane salo ne ya fi dacewa da karin magana a Hausance?
Bayanin Amsa
Karin magana a Hausance ya shahara da taƙaitaccen salon magana wanda ke ɗauke da zurfin hikima. Karin magana ba dogon bayani ba ne, kuma ba maganar da ba ta da ma'ana ba ce. Manufarsa ita ce a yi amfani da kalmomi kaɗan don isar da babban saƙo mai ma'ana.
Salon da ya fi dacewa da karin magana shi ne sauki da zurfi. Wannan yana nufin kalmomin sun kasance masu sauƙin fahimta a sama-sama, amma idan aka yi tunani a kansu, za a ga cewa suna ɗauke da zurfin hikima da darasi.
Misali, karin maganar "Hannun daya baya ɗaukar jinka" kalma ce mai sauƙi, amma zurfin ma'anarta ita ce haɗin kai da taimakon juna suna da muhimmanci a rayuwa.
Sauran zaɓuɓɓuka ba su dace ba: rashin ma'ana ya saɓa wa manufar karin magana gaba ɗaya; dogon bayani ya saɓa wa taƙaitaccen salon karin magana; maimaici kuma ba shi ne babban sifar karin magana ba, ko da yake wasu karin magana na iya yin amfani da shi.
Tambaya 17 Rahoto
Wane bangare na harshe ne kalmar *dadi *?
Bayanin Amsa
A nahawun Hausa, ana rarraba kalmomi zuwa bangarori daban-daban kamar suna (noun), fi'ili/aiki (verb), sifa (adjective), da kari (adverb). Tambayar tana neman bangaren harshe da kalmar "dadi" ta shiga.
Kalmar "dadi" tana bayyana irin halin da abu ke ciki - tana nuna yanayin abu. Lokacin da muka ce "abinci mai dadi" ko "ruwa mai dadi," muna amfani da "dadi" ne don bayyana yadda abun yake - cewa yana da dadi. Wannan aikin bayyana halin abu shine aikin sifa (adjective).
Ga bambancin bangarorin harshe:
Tambaya 18 Rahoto
"Ya kamata kowa ya yi aiki tukuru." Wannan jimla na nuna -
Bayanin Amsa
Jimlar "Ya kamata kowa ya yi aiki tukuru" tana bayar da shawarar yadda ya kamata mutane su gudanar da rayuwarsu - wato a yi aiki da himma. Kalmar "ya kamata" a cikin Hausa tana nuna cewa ana ba da shawara ko nasiha, ba umarni ba ko damuwa ba.
Bari mu duba bambancin:
Tsarin jimlar "Ya kamata... ya yi..." shi ne tsarin ba da shawara ko nasiha a cikin nahawun Hausa.
Tambaya 19 Rahoto
Wanne ne ya dace da "Yara sun ... "?
Bayanin Amsa
A nahawun Hausa, tsarin jimla a siga ta da ta wuce (past tense) shi ne: wakilin suna + alamar wucewa + fi'ili.
"Yara" suna ne na jam'i (children), kuma "sun" ita ce alamar siga ta da ta wuce (past tense marker) ga jam'i na uku (3rd person plural). Tsarin da ya dace shine:
Yara sun zo = "Yaran sun zo" = The children have come/came.
Bari mu duba sauran zabin:
Fi'ilin "zo" shi kadai ya isa ya cika jimlar yadda ya kamata: "Yara sun zo."
Tambaya 20 Rahoto
Wane yanayi ne ke cikin karin magana "Zomo ya fi barewa da gudu, sai dai ya fi ta jin tsoro"?
Bayanin Amsa
Karin maganar da aka bayar ita ce: "Zomo ya fi barewa da gudu, sai dai ya fi ta jin tsoro." Wannan karin magana yana kwatanta zomo (hare) da barewa (antelope) - zomo ya fi gudu amma kuma ya fi jin tsoro.
Yanayin da ke cikin wannan karin magana shi ne fadakarwa da ban dariya. Ga yadda wannan ke aiki:
Sauran zaɓuɓɓukan ba su dace ba: karin maganar ba game da ƙiyayya ba ne, ba gaskiya da barna ba, kuma ba fahimta da hujja ba ne kawai - yana haɗa hikima tare da salon ban dariya.
Tambaya 21 Rahoto
"Waka da kida" ana amfani da su ne wajen me?
Bayanin Amsa
A al'adar Hausa da al'adun gargajiya na arewacin Nijeriya, waka da kida (songs and music/drumming) suna da muhimmiyar rawa a cikin bikin gargajiya (traditional ceremonies and celebrations).
Ana amfani da waka da kida musamman a:
Sauran zabin ba su dace ba:
Waka da kida na daga cikin manyan abubuwan da ke bayar da rai ga bikin gargajiya a cikin al'adar Hausa.
Tambaya 23 Rahoto
Read the passage and answer questions below.
"Akwai wani yaro mai suna Umar, wanda ke zaune a garin Funtua. Umar na da sha'awar karatu sosai, musamman kimiyya. Duk da
cewa iyayensa ba su da karfi, suna dagewa wajen tallafa masa domin cimma burinsa. Kullum yana zuwa makaranta da wuri, yana
kuma taimaka wa malamansa. Ranar wata gasa ta kimiyya, Umar ya lashe kyauta ta farko. Wannan ya sa aka yaba masa a
makarantar gaba daya."
Daga wane gari Umar ya fito?
Bayanin Amsa
Wannan tambaya mai sauƙi ce ta fahimtar karatu. A farkon nassin, an rubuta a sarari: "Akwai wani yaro mai suna Umar, wanda ke zaune a garin Funtua." Wannan jumla ta bayyana kai tsaye cewa Umar yana zaune a garin Funtua - wato daga garin Funtua ya fito.
Funtua ita ce amsar da ta dace. Funtua gari ne a jihar Katsina ta Nijeriya.
Gusau (babban birnin jihar Zamfara), Kano (babban birnin jihar Kano), da Katsina (babban birnin jihar Katsina) duk garuruwan Hausa ne, amma ba su da wata alaƙa da nassin wannan labari. A cikin tambayoyin fahimtar karatu, amsar dole ta fito daga abin da nassin ya faɗa kai tsaye.
Tambaya 24 Rahoto
Wa ya rubuta Ruwan Bagaja?
Bayanin Amsa
Ruwan Bagaja daya ne daga cikin shahararrun litattafan Hausa na farko-farko. An rubuta shi kuma aka buga shi a shekara ta 1934. Marubucin shi ne Alhaji Abubakar Imam.
Alhaji Abubakar Imam (1911-1981) shi ne daya daga cikin fitattun marubuta na farko a adabin Hausa na zamani. Ruwan Bagaja labari ne na almara (fiction) wanda ke ba da labarin tafiye-tafiyen wani mutum mai neman ruwan bagaja - ruwan da ke da karfin warkar da dukkan cututtuka. Littafin ya lashe gasar rubutun NORLA (Northern Region Literature Agency) kuma ya zama daya daga cikin litattafan Hausa da suka fi shahara har yau.
Sauran marubutan da aka ambata:
Tambaya 25 Rahoto
Ma'anar kalmar gajiya ita ce -
Bayanin Amsa
Kalmar "gajiya" a cikin harshen Hausa tana nufin yanayin jiki ko tunani na rashin karfin ci gaba da aiki bayan dogon lokaci na kokari ko wahala. Idan mutum ya yi aiki sosai kuma jikinsa ya gaji, ana cewa ya ji gajiya.
Bari mu duba zabin ma'anonin:
Ma'anar kalmar gajiya ita ce natsuwa - yanayin rashin karfi da ji na gajiyawa bayan aiki ko wahala.
Tambaya 26 Rahoto
Wane daga cikin waɗannan bai shafi adabin baka ba?
Bayanin Amsa
Adabin baka (oral literature) shine nau'in adabin da ake yadawa ta hanyar baki - daga mutum zuwa mutum, daga zamani zuwa zamani, ba tare da rubuta shi ba. Ya hada da tatsuniya, karin magana, zambo, waka, almara, da sauransu.
Daga cikin zabubbukan da aka bayar:
Saboda haka, rubutacciyar waka ita ce ba ta shafi adabin baka ba. Kalmar "rubutacciya" da kanta tana nuna cewa an rubuta ta, wanda ya saba wa yanayin adabin baka (wanda ke yadawa ta hanyar magana da ji).
Tambaya 27 Rahoto
"Ina son________" Wacce kalma za ta cika gibin?
Bayanin Amsa
Jimlar "Ina son________" tana buqatar a cika ta da kalmar da ta dace bayan "son" (liking/loving). A nahawun Hausa, "ina son" tana bukatar sunan fi'ili (verbal noun/masdar) ko sunan abin da ake so.
Bari mu duba zabin:
Karatu shi ne zabin da ya fi dacewa domin shi sunan fi'ili ne (verbal noun) wanda ke biye da "ina son" a hanyar nahawu ta yau da kullum: "Ina son karatu" (I love reading/studying).
Tambaya 28 Rahoto
Wace kalma ce ke nuna wurin da abin ke faruwa a jimla: 'Yara suna wasa a filin makaranta'?
Bayanin Amsa
Tambayar tana neman kalmar da ke nuna wurin da abin ke faruwa (locative/adverbial of place) a cikin jimlar: "Yara suna wasa a filin makaranta."
Bari mu nazarci kowane ɓangare na jimlar:
Don haka, filin makaranta ita ce kalmar da ke nuna wurin da abin ke faruwa. A nahawun Hausa, wurin faruwar abu (adverbial of place) shi ne ɓangaren jimla da ke amsa tambayar "a ina?" Idan aka yi tambayar "A ina yara suke wasa?" amsar ita ce "a filin makaranta."
Tambaya 29 Rahoto
Menene ma'anar 'tsangwama' a cikin Hausa?
Bayanin Amsa
Kalmar "tsangwama" a Hausa tana nufin shiga tsakanin al'amura ko harkokin wani mutum ba tare da an gayyace ka ba - wato tsoma baki ko kutse cikin abin da bai shafe ka ba. Wannan hali na tsangwama yana daidai da ma'anar cin zarafi, domin cin zarafi ya hada da ketare iyaka ko shiga cikin haƙƙin wani ba tare da izini ba.
Bari mu dubi zabubbukan:
A taƙaice, tsangwama shine tsoma baki cikin abin da bai shafe ka ba, wanda shine nau'i na cin zarafi.
Tambaya 30 Rahoto
Menene manufar karin magana: *Ruwa baya tsami banza *?
Bayanin Amsa
Karin maganar da aka bayar ita ce: "Ruwa baya tsami banza." Kalma-kalma, yana nufin ruwa ba ya zama mai tsami (sour/bitter) ba don komai - akwai dalili da ya sa ya tsami.
Ma'anar wannan karin magana ita ce komai yana da dalili. Karin maganar yana koyar da cewa kowace irin lamari ko al'amari da ya faru a rayuwa yana da musabbabin da ya haifar da shi. Kamar yadda ruwa bai san ya tsami ba tare da wani dalili ba (misali, an sa wani abu a cikinsa, ko ya zauna tsawon lokaci), haka ma abubuwan da ke faruwa a rayuwa duk suna da dalilansu.
Wannan darasi yana ƙarfafa mutum ya nemi sanin dalilin abin da ya faru kafin ya yanke hukunci ko ya yi zargi.
Sauran zaɓuɓɓukan ba su dace ba: "babu abin damuwa" ya saɓa wa saƙon karin maganar; "ruwa yakan tsami" na zahiri ne, ba ma'anar da ake nufi ba; "ruwa na da amfani" ba shi ne abin da karin maganar ke koyarwa ba.
Tambaya 31 Rahoto
Kalmar *madalla* tana nufin:
Bayanin Amsa
Kalmar "madalla" a Hausa kalma ce da ake amfani da ita don yaba wa mutum ko nuna gamsuwa da aikin da ya yi. Tana nufin yabo - wato "ka yi kyau," "nagari," ko "ai ka yi aiki sosai."
Lokacin da ka ce wa mutum "madalla," kana yaba masa ne don wani abu mai kyau da ya yi. Misali: "Madalla, ka yi jarrabawa sosai" - wannan yabo ne ga nasarar da mutumin ya samu.
Bari mu dubi bambancin da ke tsakanin zabubbukan:
Tambaya 32 Rahoto
Read the passage carefully and answer the questions that follow:
Karanta wannan bangare na labari sosai kafin ka amsa tambayoyin daga 1 zuwa 5:
"A lokacin da Nasiru ya baro kauyen su zuwa birni domin neman ilimi, bai san cewa rayuwa za ta sauya masa ba. A kauye, Nasiru
ya saba da zaman lafiya da taimakon juna. Amma a birni, ya gamu da sabani iri-iri. A kwana na farko a makarantar kwana, aka
sace masa jakar tufafi. Wannan ya sa ya zauna cikin damuwa har ya kasa fita zuwa aji. Malam Isyaku, shugaban dalibai, ne ya
lura da halin da Nasiru ke ciki. Ya kira shi, ya ji labarinsa, sannan ya ba shi sabbin kaya da littattafai. Wannan kyakkyawan aiki
ya karfafa Nasiru har ya fara samun sabbin abokai. Bayan shekara uku, Nasiru ya kammala karatu cikin girmamawa, ya kuma
dawo kauyensu don ya kafa makaranta ta kansa."
Ta yaya Malam Isyaku ya taimaki Nasiru?
Bayanin Amsa
Labarin ya bayyana a sarari yadda Malam Isyaku (shugaban dalibai) ya taimaki Nasiru. A cewar labarin: "Ya kira shi, ya ji labarinsa, sannan ya ba shi sabbin kaya da littattafai."
Malam Isyaku ya yi abubuwa uku:
Wannan kyakkyawan aiki ne da ya karfafa Nasiru har ya fara samun sabbin abokai kuma ya ci gaba da karatunsa.
Sauran zabubbukan ba su dace ba: labarin bai ce ya kai shi asibiti ba, bai ba shi kudin mota ba, kuma bai fitar da shi daga makaranta ba - a'a, ya taimaka masa ya ci gaba da zama a makaranta.
Tambaya 33 Rahoto
Wane salo ne ke bayyana a jumlar nan: *Kamar yadda ruwan sama ke gangarowa, haka hawaye ke zubowa daga idonsa *?
Bayanin Amsa
Jumlar da aka bayar ita ce: "Kamar yadda ruwan sama ke gangarowa, haka hawaye ke zubowa daga idonsa." A cikin wannan jumla, an kwatanta yadda hawaye ke zubowa da yadda ruwan sama ke gangarowa - an ɗauki abu biyu daban-daban an nuna kamancin da ke tsakaninsu.
Wannan salo na adabi shi ake kira kwatanci (simile). Kwatanci shi ne inda ake kwatanta abu biyu daban-daban don nuna kamancin da ke tsakaninsu, ta amfani da kalmomin haɗi kamar "kamar," "kamar yadda...haka," ko "tamkar." A cikin wannan jumla, kalmomin "kamar yadda...haka" sun bayyana a sarari cewa ana yin kwatanci.
Banbancin kwatanci da sauran salailai:
Idan ka ga kalmomin "kamar," "kamar yadda," ko "tamkar" a cikin jumla, to salo ne na kwatanci.
Tambaya 34 Rahoto
Wadanne ne nau'ikan nau'in labari na tatsuniya?
Bayanin Amsa
Tatsuniya a adabin Hausa tana da nau'ikan daban-daban. Masana adabin Hausa sun rarraba tatsuniya zuwa manyan nau'i biyu:
Don haka, nau'ikan labari na tatsuniya su ne kwakwalwa da almara.
Sauran zaɓuɓɓukan ba su dace ba: "zamani da tarihi" nau'ikan waƙa ne ba tatsuniya ba; "al'amura da abubuwa" ba takamaiman rarrabawa ba ne; "wasanni da waƙa" kuma sun bambanta da tatsuniya a matsayin nau'ikan adabin baka daban.
Tambaya 35 Rahoto
Ma'anar karin magana 'Hannu daya baya daukar jinka' ita ce -
Bayanin Amsa
Karin maganar da aka bayar ita ce: "Hannu ɗaya baya ɗaukar jinka." Kalma-kalma, yana nufin hannu ɗaya ba zai iya ɗaga nauyin jinka (bundle of thatch/grass for roofing) ba.
Ma'anar wannan karin magana ita ce a taimaka wa juna. Jinka nauyi ne da mutum ɗaya ba zai iya ɗauka shi kaɗai ba - sai a haɗa hannu biyu ko fiye. Haka nan a rayuwa, akwai ayyuka da matsaloli da mutum ɗaya ba zai iya magance su shi kaɗai ba - sai an haɗa ƙarfi, an taimaka wa juna.
Karin maganar yana koyar da muhimmancin haɗin kai da taimakon juna (cooperation) a cikin al'umma. Ba wanda zai yi komai shi kaɗai; ana buƙatar juna don ci gaban al'umma.
Sauran zaɓuɓɓukan ba su da alaƙa da saƙon karin maganar: "a zauna lafiya" game da zaman lafiya ne; "a yi sauri" game da gaggawa; "a ci gaba da karatu" game da ilimi - babu ɗayansu da ya shafi taimakon juna.
Tambaya 36 Rahoto
"Littafin ______ne." Wace kalma ce take nuna mallaka?
Bayanin Amsa
A cikin harshen Hausa, kalmomin mallaka (possessive pronouns) suna nuna wanda ya mallaki abu. Jumlar "Littafin ______ ne" tana buƙatar kalmar da ke nuna wanda ya mallaki littafin. Daga cikin zaɓuɓɓukan da aka bayar, nawa ita ce kalmar da ke nuna mallaka kai tsaye.
"Nawa" tana nufin "mine" a Turanci - tana nuna cewa abu na mai magana ne. Jumlar za ta kasance "Littafin nawa ne" (The book is mine), wanda ke nuna mallaka a sarari.
Sauran zaɓuɓɓukan ba su nuna mallaka a wannan mahallin ba:
A cikin nahawun Hausa, kalmomin mallaka sun haɗa da: nawa (mine), naka/naki (yours), nasa/nata (his/hers), namu (ours), naku (yours, plural), da nasu (theirs).
Tambaya 37 Rahoto
Ma'anar karin magana "Hannu daya baya daukar jinka" ita ce -
Bayanin Amsa
Karin maganar "Hannu daya baya daukar jinka" tana amfani da misalin jinka (rainin auduga da ake dinka da shi) don isar da sakon hadin kai da taimakon juna.
A zahiri (literally), jinka yana da nauyi kuma yana da fadi - hannu guda daya ba zai iya dauke shi ba. Amma ma'anar karin maganar ba ta tsaya a zahiri ba. Irinsu karin magana na Hausa suna da ma'ana ta zurfin tunani (figurative meaning) da ke wuce abin da aka fada a bayyane.
Ma'anar zurfin tunani ita ce: ba a iya cin nasara kai kadai. Mutum daya ba zai iya cimma nasara ba idan bai sami taimakon wasu ba. Kamar yadda hannu guda ba ya iya daukar jinka, haka mutum daya ba ya iya gudanar da babban aiki shi kadai.
Bambancin da sauran zabin:
Tambaya 38 Rahoto
Me ya sa Aliyu ke ganin ya kamata a dawo da sana'o'in gargajiya?
Bayanin Amsa
Wannan tambaya tana magana ne game da ra'ayin Aliyu dangane da dawowa da sana'o'in gargajiya (traditional crafts) kamar ƙira, saƙa, rini, da sauransu.
Babban dalilin da ya sa Aliyu ke ganin ya kamata a dawo da sana'o'in gargajiya shi ne don bunƙasa tattalin arziƙi. Sana'o'in gargajiya suna da gudummawa mai yawa ga tattalin arziƙi ta hanyoyi da dama:
Sauran zaɓuɓɓukan ba su ɗauki cikakken hoton dalilin ba: samun aiki a birni ya keɓanta ga birni kawai; rage zaman banza sakamako ne na sana'a, ba babban dalili ba; kuma koyarwa a makaranta hanya ce ta aiwatarwa, ba manufa ba. Babban dalilin shi ne bunƙasa tattalin arziƙi gaba ɗaya.
Tambaya 39 Rahoto
Wace kalma ce ke nuna lokaci a jumlar nan: *Zan tafi gobe *?
Bayanin Amsa
A jumlar "Zan tafi gobe," tambayar tana neman kalmar da ke nuna lokaci - wato kalmar da ke gaya mana yaushe aikin zai faru.
Bari mu dubi kowane zabubi:
Kalmar gobe ita ce kalmar da ke nuna lokaci a wannan jumla, domin tana nuna takamaiman lokacin da aikin tafiya zai faru.
Tambaya 40 Rahoto
Read the passage and answer questions below.
"Akwai wani yaro mai suna Umar, wanda ke zaune a garin Funtua. Umar na da sha'awar karatu sosai, musamman kimiyya. Duk da
cewa iyayensa ba su da karfi, suna dagewa wajen tallafa masa domin cimma burinsa. Kullum yana zuwa makaranta da wuri, yana
kuma taimaka wa malamansa. Ranar wata gasa ta kimiyya, Umar ya lashe kyauta ta farko. Wannan ya sa aka yaba masa a
makarantar gaba daya."
Wane hali Umar ke nuna a makaranta?
Bayanin Amsa
Tambayar tana neman sanin halin da Umar ke nunawa a makarantarsa. A cikin nassin, an rubuta: "Kullum yana zuwa makaranta da wuri, yana kuma taimaka wa malamansa." Wannan jumla ta nuna kai tsaye cewa Umar yana nuna halin taimako a makaranta - yana taimaka wa malaminsa a cikin ayyukan yau da kullum.
Taimako (helpfulness) ita ce amsar da ta dace. Nassin ya bayyana Umar a matsayin ɗalibi mai biyayya da taimako, wanda ke zuwa makaranta da wuri kuma ke ba da gudummawa ga malamansa.
"Girman kai" (pride/arrogance) ya saɓa wa hoton da nassin ya zana na Umar a matsayin ɗalibi mai tawali'u da himma. "Kasala" (laziness) ya saɓa wa bayyanar cewa yana zuwa makaranta da wuri kullum. "Tawaye" (rebellion/defiance) ba shi da wata alaƙa da halin Umar kamar yadda nassin ya bayyana shi - maimakon haka, yana nuna biyayya da himma.
Za ka so ka ci gaba da wannan aikin?